Fordizm, Post-Fordizm ve Yeni Yaklaşımlar

Sanayi Devrimi, Amerikan Sanayisinin Kurulması: Tarihî Arka Plan ve Kavramlar

Toplumsal yapıyı inceleyen beşerî bilimlerde üretim türü başat bir referans noktasıdır ki bu nokta hem yerleşim türünü - yerini, hem demografik yapıyı etkiler ve etkisi sadece bunlarla kalmayıp insan yaşamının çeşitli boyutlarını biçimlendirir.

Rönesans sonrası ya da ‘aydınlanma çağı’olarak adlandırılan dönem, Avrupa'nın ekonomik durumundan dinî yapısına, siyasal etkileşimlerden yeni keşif ve icatlara pek çok değişkenin birbirini dönüştürdüğü bir süreci ifade etmektedir.

Yaklaşık 1400-1600 arası döneme tekabül eden burjuvanın zenginleşmesi, kilisenin yapısının sarsılmasıyla toplumsal hiyerarşinin sekteye uğraması, din çekişmeleri sebebiyle birbirine düşen krallar ve derebeyleri, denizcilikteki gelişmeler; yeni kıtanın keşfi ve doğuya deniz yoluyla ulaşım, Rönesans fikrinin yayılması ve akılcılığın öne çıkması gibi değişkenler toplumsal yapının dönüşümünde temel rol oynamıştır.

İlk keşifler anlama, öğrenme ve keşfetme amacıylaydı lakin sonraki yüzyılda denizcilik faaliyetlerinin ana motivasyonu faydacılık, kölecilik ve sömürgecilik üzerine olmuştur.

İngiliz ve Amerikan Sanayisi

Dokumacılık sanayileşmenin lokomotifi olmuştur.

James Watt tarafından 1763'de icat edilen buhar makinesi bir çeşit dıştan yanmalı motordu ve tarihin eski çağlarından beri buhar gücü üzerine yapılan mekanizmaların son noktası, Severy, Newcomen buhar makinelerinin son halkasıydı. Buhar makinesi başta denizcilik ve demiryolu taşımacılığı alanlarının yanı sıra uyarlandığı diğer alanlarla beraber bir büyük çağın habercisiydi.

Amerikan İç Savaşı, silah sanayisindeki gelişmelerle teknolojik gelişmelerin öncüsü olmuştur.

Amerikan sanayisini mümkün kılan özellikle dört isimden bahsetmek gerekir. Bunlar, demir yolu ağını kuran ve işleten Vanderbilt, petrolü işleyen Rockefeller, çelik üreten Carnegie ve son olarak da kâr etmeyen şirketleri birleştiren J. P. Morgan. Bu dörtlünün mümkün kıldığı Amerikan sanayisini farklı bir paradigmaya taşıyacak isim ise Henry Ford olmuştur.

Fordizm

Ford patent davasını kazandıktan sonar sanayicilik anlayışı ile tekel patronlarından farklı, Winslow Taylor'un bilimsel yönetim kuramına dayanarak çığır açan bir yönetici olmuştur. İşçilere fazla maaş, iş güvencesi verecek, kendi araçlarından almalarını sağlamıştır. Yeni bir orta sınıf yaratmıştır.

Taylor'un bilimsel yönetimi işi en küçük fiilî bileşenine kadar parçalarına ayırıp, her bir eylemin ne kadar süre içerisinde yapılacağını tespit ederek buna göre bir iş planı çıkartmayı hedefler.

İşçilerin hızlarını gönüllü olarak artırmalarını beklemek yerine, hızın kendilerince belirlenebileceği bir sistem arayışına girdildi ve üretim hattı fikri ortaya çıktı ve ardından da montaj hattı hareket eden bir yapıya (akarbant) dönüştü.

Amerikan sanayisine Taylor rehberlik ederken Avrupa'da rehber Fayold'du.

Zaman içerisinde fordist üretim anlayışının teknolojik uyarlamaları neredeyse seri üretimi yapılan her ürünün üretiminde kendisini göstermekteydi. Günümüzde bazı sektörlerde tamamen robotlaşmış akarbantlardan bahsedebiliriz.

II. Dünya Savaşı, Teknolojik Sıçramalar, Değişen Dünya

Post-Fordizm kavramı hem fordizm sonrası üretim tarzını betimlemek hem de fordizmin sebep olduğu ekonomik krizleri aşmaya yönelik uygulamaları betimler.

Fordist dönemde tek tip ürünün seri üretimi söz konusudur. Örgüt yapısı hiyerarşiktir. Hedef pazar ulusal ya da bölgeseldir. Üretim pazarı belirler. Süreli, aralıklı bilgi akışı söz konusudur. Temel kaynak taşınmaz üretim araçlarıdır. Stok denetimi aylıktır. Üretim zinciri aylık ya da haftalık periyotadır. Ürün kullanım ömrü uzun vadelidir. Kalite anlayışı ise mümkün olan en iyi ütrünü ortaya koymaktan geçmektedir.

Postfordist dönemde bir ürünün farklı özelliklerle özelleştirilen üretimleri söz konusudur. Örgüt yapısı ağ halindedir.Hedef pazar küreseldir. Pazar üretimi belirler. Gerçek zamanlı, anlık bilgi akışı söz konusudur. Temel kaynak insan ve bilgidir. Stok denetimi saatliktir. Ürün kullanım ömrü kısadır. kalite anlayışı mevcudu sıfır hata ile üretmektir.

Esnek üretim, beklenen ya da beklenmeyen değişikliklere adapte olabilecek üretim süreçlerini ifade etmek amacıyla kullanılan bir kavramdır. Esneklik, üretim sürecinde teçhizata doğrudan ya da teçhizat sırasına yapılan irili ufaklı müdahalelerle ürünün kendisinin ya da ürünün sayısı, biçimi, dizaynı vb. özelliklerinin değiştirilebilmesidir.

Esnek üretimin temel faydası kaynakların kullanımında sunduğu zaman, çaba esnekliği ve gerektiğinde yeni bir ürünün üretimine yönelebilme potansiyelidir.

Just-in Time üretim yönteminde tüketicinin talep zamanları ile üreticinin arz zamanları, dolayısıyla gelir gider dengesi eşleştirilmeye çalışılır. Bu sistemde stok tutmak yerine tedarikçinin üretim anında ham madde getirmesi esastır. Toyata Üretim Sistemi olarak da bilinir.

Hizmet sektöründe kimi hizmetler anında ve kısa sürelidir (fast food zincirleri, sinema, temizlik hizmetleri, benzin istasyonları gibi) kimi hizmetler de orta dönemli (otomobil tamiratı, vergi danışmanlığı, diş tedavisi gibi). Diğer bazı hizmetler ise görece dayanıklı ve nispeten uzun süreli faydalar sağlar (finansman hizmetleri, hayat sigortaları, emeklilik düzenlemeleri gibi).

Hizmetler depolanamadığı için diğer üretim sektörlerinden ayrılırlar.

Dünya ekonomisinin küresel değişim sürecinde hizmet sektörü de 'franchising' gibi yöntemlerle önemli bir ekonomik değer arz etmektedir.

Serbest zamanlı çalışmak için bir uzmanlık sahibi olunmalıdır. Günümüz değişen sermaye yapısının dönüştürüğü iş anlayışı pek çok sektörde serbest zamanlı çalışanlar yaratmaktadır.