Türev Ürünler

Türev ürünler; faiz oranı, döviz kuru ile fiyat risklerinden korunmak için geliştirilmiş ve fiyatları menkul kıymetler, tarım ürünleri gibi başka bir ürünün fiyatlarına bağlı olan ürünlerdir.

Başlıca türev ürünler opsiyon sözleşmeleri, futures sözleşmeleri, forward sözleşmeleri ve swap sözleşmeleridir.

Türev ürünlerin riskten korunma, spekülasyon, arbitraj ve kaldıraç etkisinden yararlanma olmak üzere 4 amaç için kullanılır.

Opsiyon; opsiyona dayanak oluşturan belli miktardaki malı, finansal ürünü, sermaye piyasası aracını veya ekonomik göstergeyi önceden belirlenmiş bir fiyattan, belirli bir süre içinde satın alma veya satma hakkı veren bir sözleşmedir.

Opsiyon sözleşmesinde iki taraf bulunmaktadır. Taraflardan opsiyon sahibi sözleşmedeki haklarını kullanma veya kullanmama tercihine sahiptir. İsterse haklarını kullanır istemezse kullanmaz. Diğer taraf ise opsiyon sahibi sözleşmedeki haklarını kullanırsa sözleşmenin kendine yüklediği sorumlulukları yerine getirmekle mükelleftir.

Opsiyon sözleşmeleri tercih hakkı bakımından alım opsiyonları ve satım opsiyonları olmak üzere iki grupta incelenir.

Opsiyon sözleşmeleri vade bakımından Avrupa tipi opsiyonlar ve Amerikan tipi opsiyonlar olmak üzere iki grupta incelenir.

Kullanım fiyatı; opsiyon kullanıldığı takdirde sözleşmeye konu olan mal veya kıymetin alınıp satılacağı fiyattır. Opsiyon sözleşmesinin kullanım fiyatı, opsiyon anlaşması yapıldığı sırada alıcı ve satıcı arasında belirlenir.

Opsiyon primi (opsiyon fiyatı); opsiyon sözleşmesini alan taraf, opsiyon sözleşmesini satan tarafa sözleşmenin sunduğu haklar karşılığında ödenen bedeldir.

Forward sözleşmeler; belirli bir varlığın (emtia, döviz, menkul kıymet, altın gibi) belli bir tarihte belli bir fiyattan alınmasını veya satılmasını öngören ve herhangi bir standardı olmayan sözleşmelerdir.

Forward sözleşmelerde, alım-satıma konu olan varlığın fiyatı, miktarı, özellikleri, teslim yeri, ödeme tarihi ve diğer özel şartlar belli bir şekle bağlı olmaksızın alıcı ve satıcı arasında serbestçe belirlenmektedir. Bu sözleşmelerin standart olmamaları ikincil piyasalarının oluşmasını engellemektedir.

Forward sözleşmeleri her türlü emtia, döviz, menkul kıymet, altın gibi varlıklarla ilgili olarak yapılabilir ve yapıldıkları varlığa göre isimlendirilir. Finansal piyasalarda daha çok yapılan forward sözleşmelerini forward döviz sözleşmeleri ve forward faiz oranı sözleşmeleri olmak üzere 2 tanedir.

Forward döviz sözleşmeleri, tarafların belirli bir miktar dövizin kararlaştırılan bir fiyattan ileride bir tarihte teslim edilmek koşuluyla bugünden yapılan sözleşmelerdir.

Forward faiz oranı sözleşmeleri belirli miktardaki anaparayı önceden belirlenmiş bir faiz oranından, yine önceden belirlenmiş bir tarihte borç almak ya da borç vermek amacıyla yapılan bir sözleşmedir.

Futures sözleşmeler; standart miktar ve kalitede bir varlığın önceden belirlenmiş bir fiyattan gelecekte belirli bir tarihte teslim etme ya da teslim almaya ilişkin düzenlenmiş standart sözleşmelerdir.

Futures sözleşmeleri, forward sözleşmelerde meydana gelen güven eksikliğini giderebilmek amacıyla geliştirilmiş olan organize futures piyasalarında işlem görür.

Futures sözleşmelerinin vadesi, vade sonundaki teslim fiyatı, teslim biçimi ve yeri, fiyat artış aralığı, sözleşmeye konu olan finansal varlık veya ürünlerin tüm belirleyici özellikleri sözleşmede açıkça belirlenir.

Futures sözleşmelerinin dayandığı ya da yazıldığı varlık finansal bir ürün ya da gösterge olabileceği gibi fiziksel bir mal olabilir. Dayandığı varlıkların türüne göre futures sözleşmeleri; finansal futures sözleşmeleri ve mal futures sözleşmeleri olmak üzere ikiye ayrılır.

Finansal Futures sözleşmeleri; döviz futures sözleşmeleri, faiz futures sözleşmeleri, hisse senedi endeksi futures sözleşmeleri, kıymetli metal endeksi futures sözleşmeleri olmak üzere dört grupta toplanır.

Mal Futures sözleşmeleri ise; zirai mal futures sözleşmeleri, sınai mal ve metal futures sözleşmeleri, enerji futures sözleşmeleri olmak üzere üç grupta toplanır.

Swap İngilizce kökenli bir sözcük olup Türkçe olarak “takas etmek”, “değiştokuş etmek” anlamlarına gelmektedir.

Swap sözleşmeleri, iki tarafının karşılıklı olarak ödemelerini takas ettikleri bir finansal sözleşmedir.

Piyasalarda faiz swapları, döviz swapları, kredi riski swapları, mal swapları ve hisse senedi swapları olmak üzere 5 tür swap işlemi yapılmaktadır.

Piyasalarda beş tür swap işlemi yapılmakla birlikte bunlardan en yaygın olarak kullanılanları faiz swapları ve döviz swaplarıdır.