Estetik ve Sanat Teorileri

Sanat ile ilgili birçok tanım ortaya konmuş ve sanatın değişik yönde temel unsurları dikkate alınarak bu tanımlar çeşitlendirilmiştir. Ancak zaman zaman bu tanımların ortaya koyucuları sanata yaklaşımlarını bu tanımlar ve düşünceler doğrultusunda ele almış böylece kendi bakış açıları doğrultusunda teoriler oluşturmuşlardır.

Sanat ile ilgili düşünürleri en çok ilgilendiren konu, sanatın tanımlanmasına yönelik çabalar şeklinde olmuştur. Sanatın tanımlanmasına yönelik bu çabalar Platonla başlayarak günümüze kadar süre gelmiş ve halada devam etmektedir. Düşünürlerin bazıları sanata dair sanatsal faaliyetleri önemserken, bazıları da o sanat eserini ortaya koyan sanatçının duygularını ve yaratıcılığını önemsemiştir. Kimileri sanat eserinin önemini vurgularken, kimileri de o sanat eserinin karşısındaki alımlayıcının duygularını ve hazzını önemsemiştir.

Mimesis sanat anlayışının ilk ve en önemli temsilcisi olarak kabul edilen düşünür Platon’dur. Onu sanat kuramında sanatçı gerçekten bir yaratıcı değildir. Çünkü o eserinde doğada var olan nesneleri taklit eder. Sanatçı; sanat eserinde, doğada bulunan varlığı taklit ederken o varlıkta bulunan düzen, ahenk ve güzelliği eserinde yansıtır.

İlk çağdaki felsefe ve sanat ilişkisini anlayabilmek için incelenmesi gereken diğer bir önemli filozof ise Aristoteles’tir. Aristoteles, Platon’un öğrencisidir. Aristoteles aslında Platon’un sanata bakışını daha düzenli hale getirerek, bir sistem içerisine oturtur. Aristoteles, her şeyden önce doğanın ürünüyle, insanoğlunun emeğinin ürünü olan arasında kesin bir ayrım yapar.

Taklitçi yaklaşımın görüşlerine zıt olarak sanatçının hayal gücü ve yaratma gücünün olduğunu kabul eder. Bu görüş on dokuzuncu yüz yıl romantik yazarlarının ve düşünürlerinin ortaya koyduğu bir görüştür. Romantikler sanat eserini, sanatçının kişisel heyecanının bir dışa vurumu (Expression) olarak ifade ederler.

Benedetto Croce(1866-1952) sezgicilik akımının ende gelen isimlerindendir. Croce’de estetik ve sanatı adeta genel bir dil bilimi olarak görmektedir. Bunun sebebi ise, ifade etme gücü, kullanılan semboller ve bunların içerdiği tüm formların dil ile oluşturulmasıdır. Bunun yanı sıra Croce’ye göre sanat ruhun formlarından birisidir. Onun sanata bakışında çıkış noktası da burasıdır.

Collingwood (1889-1940) sanatın özünü yaratma eyleminde bulur. Ona göre yaratma duyguların dışa vurumu ve ifadesi olarak belirtilir. Sanatçı kendi duygularını, benzer duygulardan ayırarak, kendi duygularını somutlaştıran kişidir. Duygu ile anlatım beraber olmalıdır. Çünkü duygu dile dönüşmüşse anlatımını bulmuş demektir. Böylece dile gelmiş duygu bir daha aynı şekilde dile gelmez. Taklitti olsa bile o duygu başka bir duygudur.

Lev Nikolayeviç Tolstoy (1828-1910) da bir anlatımcıdır ama onun anlatımcılığı Croce ve Collingwood’ dan farklılık gösterir. Ona göre duygu bir sanat eseri için çok önemlidir. Çünkü taklitçiliği savunan düşünürlerde duygu o kadar önemli değildir. Tolstoy’da sanatçının duygusunun karşıdaki kişiye geçmesi gerekmektedir. Bu geçişten hareketle duygu aktarımı ortaya çıkmaktadır. Duygu aktarımı varsa sanat vardır fakat duygu aktarımı yoka sanattan da söz edilemez.

Sanatın özünü sanatsal faaliyetin kendisinde arayan bir başka sanat kuramı da oyun olarak sanat anlayışıdır. Bu anlayışın en önemli temsilcisi Alman şair Friedrich Schiller (1759-1805)dir.

Schiller “ İnsanın Estetik Eğitimi Üzerine Mektuplar” adlı eserinde insan, estetik ve oyun ilişkisi üzerinde durmuştur. Çünkü ona göre insan, insan olduğu zaman oyun, oynar ve oyun oynadığı sürece insan olur (Turgut,1991). Sanat ile oyun arasında bir bağ kuran Schiller’ e göre oyunda sanat da fayda amacı gütmeyen ve bizzat sanatçıların kendileri için yaptıkları faaliyetlerdir. İnsan oyun oynarken de sanatla uğraşırken de kendisini sürekli meşgul eden problemlerden uzaklaşır, mutlak bir özgürlük içinde olur. Yani insan gerçek özgürlüğe sanat ile ulaşır.

Güzellik ne duygusal ne de akılsaldır. Güzellik duygusu bu ikisinin karışımıdır. Oyun içerisinde insan özgür insandır. Önceleri Kant’tan etkilenen Schiller, oyun kavramı ile ondan ayrılarak farklılık göstermiştir.