Anadolu’da Roma Egemenliği

Roma Konsülü Flaminius, Makedonya Kralı V. Philippos’u MÖ 197 yılında Kynoskephalai Savaşı’nda yenilgiye uğrattıktan sonra II. Makedonya Savaşı (MÖ 200-197) sona ermiştir. Seleukos Kralı III. Antiokhos, MÖ 196 yılı itibarıyla Hellen kentleri üzerine saldırma cesareti gösterdiğinde, Roma karşılık vermiştir. Roma, müttefikleri Pergamon Kralı II. Eumenes ve Rhodos Cumhuriyeti’nin de yardımıyla, MÖ 190 yılında gerçekleşen Magnesia Savaşı’nda III. Antiokhos’a son darbeyi indirmiştir. III. Antiokhos, MÖ 188 yılında yapılan Apameia Barış Anlaşması’yla Anadolu’da Torosların kuzeyindeki topraklardaki egemenliğinden vazgeçmiştir. Batı Anadolu toprakları Pergamon Krallığı ve Rhodos Cumhuriyeti arasında paylaştırılmıştır. Pergamon krallığı son kral III. Attalos öldüğünde MÖ 133 yılında veraset yoluyla Roma’ya bırakılmıştır. Roma Cumhuriyeti, Hellenistik Krallıklar içinde en uzun süreli savaşları Pontos Krallığı’na karşı yürütmüştür. VI. Mithridates'in (MÖ 120-63) iktidarında Romalılara karşı kendi adıyla anılan ve 25 sene süren Mithridates Savaşları (MÖ 89-63) başlamıştır. Bu savaşlar sırasında Bithynia Kralı IV. Nikomedes da krallığını MÖ 74 yılında Roma’ya devretmiştir. Bu savaşların sonucunda Roma Konsülü Pompeius, MÖ 65 yılı itibarıyla VI. Mithridates’i Karadeniz’den sürmeyi başarmıştır. Doğu Karadeniz’e sıkıştırılan Pontos vassal devletinin başına, VI. Mithridates’in oğlu II. Pharnakes (MÖ 63-47) getirilmiştir. I. Triumvirate kurucularından Crassus, Parthlar, tarafından MÖ 54 yılında Carrhae Savaşı'nda (Urfa-Harran) ağır bir yenilgiye uğratılmıştır. Caesar, rakibi Pompeius Mısır’da öldürtüldükten sonra, Anadolu’ya geçerek II. Pharnakes’i MÖ 47 yılında Zela'da (Tokat-Zile) yenilgiye uğratmıştır. Caesar’ın MÖ 44 yılında suikaste kurban gitmesinden sonra, II. Triumvirate’nın mensuplarından ve doğunun yöneticisi Marcus Antonius, MÖ 36 yılında Hazar Denizi’nin güneyine kadar Parth seferi düzenlemiş, ancak çok ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kalmıştır. Augustus (Octavianus) Principatus yönetimini kurduktan sonra MÖ 27 yılında Kilikia’yı Suriye eyaleti içine dahil etmiş, Galatia Krallığı’nın son kral Amyntas öldüğünde MÖ 25 yılında eyalet yapmış, MS 1 yılında Parthlarla anlaşmaya varmıştır. Tiberius (MS 14-37), MS 17 yılında Kappadokia eyaletini oluşturmuştur. Claudius (MS 41-54), Lykia Birliği’ni dağıtmış, burasını MS 43 yılında eyalete dönüştürmüştür. Nero (MS 54-68), II. Polemon’u tahtından indirerek Pontos Krallığı’nın doğudaki kısmını eyalet yapmıştır. Armenia Krallığı Roma ve Parthlar arasında çatışma alanı olmaya devam etmiştir. Roma ordusu MS 62 yılında Rhandeia’da ağır bir yenilgiye uğratılmıştır. Vespasianus (MS 69-79), MS 72 yılında Kilikia’daki bütün dağınık küçük hanedanlıkları Roma eyaleti altında birleştirmiştir. Aynı yıl Lycia et Pamphylia adıyla yeni bir karma eyalet oluşturmuştur. Traianus'un (MS 98-117) iktidarından Macrinus'a (MS 217- 218) kadar Roma ile Partlar arasında çatışmalar özellikle Armenia Krallığı üzerine yoğunlaşarak devam etmiştir. İran’da hanedanlığı değiştiren Sasaniler, III. Gordianus (MS 238-244) ve Gallus'un (MS 251-253) iktidarı esnasında Doğu Anadolu, Armenia ve Suriye’yi ilhak etmiştir.

Valerianus (MS 253-260) Dönemi ve sonrasında bu sefer kuzeyden Anadolu kentleri üzerine Goth istilası başlamıştır. Diocletianus'un (MS 284-305) tahta çıkmasıyla Nikomedia (İzmit) doğunun başkenti yapılmıştır. Anadolu üç diocesese bölünmüştür. Doğu cephesindeki Armenia Krallığı ve Sasanilere karşı başarılı savaşlar yürütülmüştür. I. Constantinus (MS 324-337), MS 330 yılında Constantinopolis’i başkent yapmıştır. Ayrıca Hristiyan inançları arasındaki farklılıkları gidermek için MS 325 yılında Nikaia Konsülü’nü toplamıştır. Iovianus (MS 363-364), başarılı bir anlaşma yapsa da Sasanilere karşı savaşırken ölmüştür. Valens (MS 364-378) MS 378 yılında işgalci Gothlarla giriştiği Hadrianopolis (Edirne) Savaşı’nda ağır bir yenilgiye uğramıştır. I. Theodosius (MS 379-395), MS 390 yılında Thesselonica (Selanik) Katliamı’nı yapmıştır. Sasanilerle Armenia Krallığı üzerine MS 384 yılında anlaşma yapmak zorunda kalarak sınır hattını sağlama almıştır. MS 393 yılında Constantinopolis’in büyük Forum’unu yeniden inşa ettirmiştir.