Anadolu’da Hellenistik Dönem

Hellenistik Dönem, Büyük İskender’in MÖ 323 tarihinde ölümüyle başlamakta, Roma Cumhuriyeti’nin MÖ 30 yılında Mısır Ptolemaios Hanedanlığı’nı sona erdirmesine kadar devam etmektedir. Aslında Büyük İskender’in babası II. Philippos (MÖ 350-336) Pers Akhaimenidai İmparatorluğu’na karşı ilk siyasi ve askeri hamlelerde bulunmuştur. Büyük İskender (MÖ 336-323) Pers hükümdarı III. Dareios’a ilk darbeyi MÖ 334 yılında Granikos (Biga) Nehri Savaşı’nda vurmuştur. Perslere Anadolu’da ikinci indirdiği Issos (Hatay/Erzin) Savaşı’nda indirmiştir. Büyük İskender’in 32 yaşında ani ölümünden sonra ardılları arasında Diadokhoi Savaşları (MÖ 323-276) olarak bilinen imparatorluğu bölme savaşları başlamıştır. MÖ 323 yılında Babylon’da ve daha sonra MÖ 321 yılında Triparadisos ve Persepolis anlaşmalarında Anadolu’nun çeşitli bölgeleri de dahil bölünme pekiştirilmiştir. Kassandros, Lysimakhos ve Seleukos’un birleşik güçleriMÖ 301 yılında gerçekleşen Ipsos Savaşı’nda Antigonos ve oğlu Demetrios’u yenilgiye uğratarak üçlü bölüşme gerçekleştirmişlerdir. I. Seleukos (MÖ 312- 281), MÖ 281 yılında Lysimakhos’uKorupedion Savaşı’nda yenilgiye uğratarak Küçük Asya topraklarını ele geçirmiştir. I. Antiokhos (MÖ 281-261) Pergamon kralı I. Eumenes tarafından MÖ 262 yılında Sardeis yakınında yenilgiye uğratılmıştır. II. Seleukos’un küçük kardeşi Antiokhos Hieraks Küçük Asya’da isyan başlatmış ancak MÖ 236 yılında Ankyra (Ankara) yakınlarında yenilmiştir.

Roma, III. Antiokhos'u (MÖ 223-187), MÖ 190 yılında Magnesia Savaşı’nda yenilgiye uğratmıştır. MÖ 188 yılında yapılan Apameia Barış Antlaşması ile III. Antiokhos’un Torosların kuzeyinde kalan toprakları Roma’nın müttefikleri Pergamon Krallığı ve Rhodos Cumhiryeti arasında bölüşülmüştür. Pompeius, MÖ 64 yılında Suriye’yi Roma eyaletine dönüştürmüştür. Diğer taraftan I. Ptolemaios'un (MÖ 323-283) payına II. Diadokhoi Savaşı sonucunda Mısır düşmüştür. I. Ptolemaios Ege ve Doğu Akdeniz’de hakimiyet politikası gütmüştür. Onu takiben II. Ptolemaios (MÖ 283-246), MÖ 279 yılı itibariyle Samos, Miletos, Karia, Lykia, Pamphylia ve muhtemelen Kilikia bölgelerini, MÖ 262 yılında Ephesos (Efes) ve muhtemelen Lesbos Adası’nı ele geçirmiştir. III. Ptolemaios (MÖ 246-222) III. Suriye Savaşı (MÖ 246-241) sırasında II. Seleukos’a karşı Suriye ve Anadolu’da Karia ve Kilikia bölgelerinde önemli zaferler kazansa da fazla tutunamamıştır.

Mısır MÖ 30 yılında Roma eyaleti yapılmıştır. Diadokhoi Savaşları sonucunda ve sonrasında Anadolu’nun değişik yerlerinde de Hellenistik krallıklar kurulmuştur. I. Mithridates (MÖ 302-291) MÖ 291 yılında Pontos Krallığı’nı kurmuştur. VI. Mihtridates'in (MÖ 120-63) iktidarında Romalılara karşı Mithridates Savaşları (MÖ 88-63) başlamıştır. VI. Mithridates, Küçük Asya bölgesinin neredeyse tamamını ele geçirmiş, Ephesos’ta on binlerce Romalı ve İtalyanı katletmiş, Kappadokia Krallığı tahtına evlilik yoluyla müdahalede bulunmuştur. Roma konsülü Pompeius, MÖ 65 yılı itibariyle VI. Mithridates’i Karadeniz’den sürmeyi başarmıştır. Roma’nı Anadolu’daki müttefiklerinden Bithynia Kralı IV. Nikomedes (MÖ 94-74), krallığı varisi olmadığından Roma’ya miras olarak bırakmıştır. Galatia (Galat) Krallığı MÖ 64 yılında Roma’nın vasal devleti olmuştur. Son kralları Amyntas (MÖ 36-25) öldüğünde Roma eyaletine dönüştürülmüştür. Roma’nın Anadolu’daki bir diğer müttefiki Pergamon Krallığı’nın son kralı III. Attalos (MÖ 138-133) da krallığını veraset yoluyla Roma’ya devretmiştir. Roma, bu veraseti reddeden Aristonikos’un başlattığı ayaklanmayı MÖ 129 yılında bastırmış, Pergamon topraklarının önemli bir kısmının da dahil edildiği Asya Eyaleti’ni kurmuştur.

Kappadokia Kralı V. Ariarathes (MÖ 163-130), Romalıların Aristonikos isyanını bastırmasına yardım etmiştir. Pontos Kralı VI. Mithridates, VI. Ariarathes'in (MÖ 130-116) iktidarından itibaren Kappadokia tahtına müdahalede bulunmuştur. Roma, I. Ariobarzanes'in (MÖ 95- yak. 63) yeni kral olarak seçilmesini sağlasa da, en sonunda Kappadokialı soylu bir aileden gelen Arkhelaus'u (MÖ 38-17) tahta çıkartmıştır. Armenia Kralı II. Tigranes (MÖ 95-55), Roma’ya karşı Pontos Kralı VI. Mithridates ile ittifak yapmıştır. Roma konsülü Pompeius, MÖ 67 yılı itibarıyla Doğu Anadolu’ya kadar ilerlemiş, II. Tigranes MÖ 66 yılında teslim olmuş ve böylelikle Armenia Krallığı, Roma’nın uydusu olmuştur. Hellenistik Dönem, diğer küçük krallıkları içinde Kommagene, Sophene, Osroene ve Corduene krallıkları sayılabilir. Kilikia bölgesinde de Zenophanes Olba’da, Antipatros Isauria Derbe’de ve Tarkonditomos Kuzey Amanos Dağları'nda MÖ I. yüzyılda küçük yerel hanedanlıklar kurmuştur.