Kanser Epidemiyolojisi

Bu ünitede dünya ve Türkiye’de kanser oranları, kanserin epidemiyolojik özellikleri, kanserin etiyolojisi ve risk faktörleri, kanserden korunma yöntemleri ve akciğer, meme, kolorektal, prostat, mide ve tiroid kanserlerinin epidemiyolojisi ele alınmıştır.

Kanser, tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de en önemli sağlık sorunlarından biridir. Kanser, birçok gelişmiş ülkede ölüm nedenleri arasında kalp-damar hastalıklarından sonra ikinci sırada yer almaktadır.

Dünya genelinde kanser istatistikleri konusundaki tahminler için Dünya Sağlık Örgütü Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafınca yayımlanan Globocan verileri kullanılmaktadır. Dünyadaki kanser oranları ile ilgili son veriler Globocan 2018’de verilmektedir. Türkiye’deki kanser istatistikleri ile ilgili son veriler ise Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu tarafından yayımlanan Türkiye Kanser İstatistikleri 2015’de yer almaktadır. Globocan 2018 verileri incelendiğinde dünyada en sık görülen 5 kanser türünün sırasıyla akciğer, meme, kolorektal, prostat ve mide kanseri olduğu görülmektedir. Cinsiyete göre kanser oranlarına bakıldığında erkeklerde sırasıyla en sık görülen kanser türleri akciğer, prostat, kolorektal, mide ve karaciğer kanseridir. Kadınlarda ise dünyada en sık görülen kanser türleri sırasıyla meme, kolorektal, akciğer, serviks ve tiroid kanseridir. Türkiye’de ise erkeklerde en sık görülen 5 kanser türü sırasıyla akciğer, prostat, kolorektal, mesane ve mide kanseri; kadınlarda en sık görülen 5 kanser türü sırasıyla meme, tiroid, kolorektal, uterus korpusu (endometriyum) ve akciğer kanserleridir.

Dünyada ve Türkiye’de kanserin görülme sıklığı yaş, cinsiyet, sosyoekonomik faktörler, etnik grup ve bölgeye göre farklılık gösterebilmektedir.

Yaş: Yaş ile birlikte kanser gelişme riski artmaktadır. Ayrıca yaşa göre kanser türlerinin görülme sıklıkları değişebilmektedir.

Cinsiyet: Kanser türlerinin insidansı cinsiyete göre değişiklik gösterebilir. Meme kanseri kadınlarda daha fazla görülürken; akciğer, mide, karaciğer, larenks, özofagus, kolon, rektum, mesane, pankreas, böbrek, merkezi sinir sistemi kanserleri ve lösemiler erkeklerde daha fazla görülmektedir.

Sosyoekonomik Faktörler: Diğer birçok hastalıklar da olduğu gibi sosyoekonomik durum düştükçe kansere yakalanma riski ve ölüm oranı artmaktadır. Kanser vakalarının ve kanser nedeniyle gerçekleşen ölümlerin yarısından fazlası az gelişmiş ülkelerde görülmektedir.

Etnik Grup: Kanser türleri ve görülme sıklığı etnik gruplarda farklılık gösterebilmektedir.

Bölge: Dünya genelinde kanser türleri ülkelerde farklı oranlarda bulunabilir. Örneğin; meme kanseri Japonya’da çok az görülürken Kuzey Amerika’da çok sık görülmektedir.

Kanserin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte yapılan çalışmalar doğrultusunda bazı faktörlerin kanser gelişiminde etkili olduğu görülmüştür. Kanser gelişmesinde rol oynayan başlıca faktörler şunlardır: iyonize radyasyon, iyonize olmayan radyasyon, ultraviyole radyasyon, hava kirliliği, kimyasal faktörler, beslenme, tütün, alkol, virüsler, genetik faktörler, hormonlar ve obezitedir.

Kanserden korunmada birincil korunma yöntemleri, kanser gelişimine neden olan kontrol edilebilir risk faktörlerinden uzak durmayı içermektedir. Birincil korunma kapsamında dikkat edilmesi gereken başlıca hususlar: tütün, alkol, beslenme, obezite, kimyasal maddeler ve ultraviyole ışınlarıdır.

Kanserde ikincil korunma kapsamında kanserin erken tanılanması ve etkili tedavi yöntemlerinin uygulanması yer alır. Kanser türlerinin her birinin kendine göre etiyolojisi, tanı ve tedavi yöntemleri vardır. Bu nedenle her kanserin erken tanı ve tarama yöntemleri farklı olabilir. Erken tanı, hastalığın belirti ve bulguları henüz ortaya çıkmadan belirlenmesidir. Tarama, kanserin erken tanısının önemli bir öğesidir. Taramanın amacı hastalık olasılığını belirlemektir. Kanser taraması henüz hastalık belirtisi ya da bulguları göstermeyen ya da belirtilerin farkında olmayan bireylere test ya da muayenelerin yapılmasıdır. Türkiye’de kanser taramaları Kanser Erken Teşhis ve Tarama Merkezi (KETEM) tarafından yapılmaktadır. Her ilde en az bir KETEM bulunur. Türkiye’de KETEM tarafından meme, kolon ve serviks kanserlerinde tarama programları yürütülmektedir.

Kanser türlerinin her birinin epidemiyolojik özellikleri, etiyolojisi ve korunma yöntemleri farklılık göstermektedir.

Kanser epidemiyolojisi, tüm kanserlerin görülme sıklığını; bireyden bireye, toplumdan topluma gösterdiği farklılıkları; çevresel, genetik ve sosyal faktörler ile olan ilişkisini ortaya çıkarır. Kanser epidemiyolojisinin ortaya çıkardığı sonuçlar kanserden korunma ve tedavide izlenecek yolların geliştirilmesinde yararlı katkılar sağlar.