Liderlik Teorileri

Bir arada yaşayan insanların ortak amaçlar doğrultusunda hareket etmesini sağlayan etmenlerden olan liderlik, zaman zaman toplumsal kurallar doğrultusunda bir yol izlerken kimi zaman da yeni bir sosyal düzenin tesisini sağlama iddiasında olmuştur. Geçmişi uzun yıllara dayanan söz konusu liderlik olgusunu konu alan araştırmaların ortaya çıkışı ise 20. yüzyıla rastlamaktadır. İlgili çalışmalar sonucunda, liderliğe, liderin bireysel ve davranış özelliklerine ve içerisinde bulunulan durumun söz konusu niteliklere etkisine dair birtakım teoriler öne sürülmüştür.

Özellikler Teorisi

Liderlik kavramına dair geliştiren ilk teori özellikler teorisidir. 1904 yılında başlayıp 1. Dünya Savaşı döneminde Amerika Birleşik Devletleri ordusunun subay seçim çalışmaları sürecinde geliştirilen teori, liderin diğer kişilerden farklı nitelikleri olduğunu kabul etmekte, liderlik kavramını bireysel özellikler bağlamında mercek altına almaktadır.

Davranışçılık Teorisi

Yapılan araştırmalar sonucunda liderlerin belirgin biçimde aynı özelliklere sahip olmadıklarının ortaya çıkmasının ardından, liderlerin niteliklerinden ziyade davranışları üzerine çalışmalara yoğunluk verilmeye başlanmıştır. Söz konusu araştırmalar neticesinde, başarılı liderliğin yolunun niteliklerden ziyade davranış biçimlerinden geçtiğini savunan davranışçılık teorileri ortaya konulmuştur.

Ohio State Üniversitesi Çalışması

Liderin astlarını grubun amaçları doğrultusunda yönlendirmesini, liderliğin temel faktörü olarak kabul eden çalışma, askeri ve sivil birçok yöneticiye uygulanan bir soru karnesi ile gerçekleştirilmiştir. Yapılan çalışmalar sonucunda insan ilişkilerine dönüklük/anlayış (consideration) ve göreve dönüklük/yapıyı harekete geçirme (initiating structure) olmak üzere iki temel boyut ortaya çıkarılmıştır.

Michigan Üniversitesi Çalışması

Çaışmada; verimlilik, iş tatmini, personel devir hızı, şikâyetler, devamsızlık, maliyet, motivasyon gibi kriterler kullanılmış ve gruba mensup bireylerin tatmin noktalarının belirlenmesi ile verimliliği yükseltecek etmenlerin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Çalışma neticesinde, iki faktöre rastlanmıştır. Bu faktörler; kişiye/iş görene dönük lider davranışı (employee centered leader behavior) ve işe/üretime dönük lider davranışı (Job centered leader behavior) şeklindedir.

Blake ve Mouton Yönetim Matrisi

Ohio State ve Michigan Üniversitesi çalışmalarının varsayımları ve elde edilen sonuçlar, Robert Blake ve Jane Mouton tarafından yöneticilerin davranışlarını açıklamakta ve değiştirmekte yararlanılabilecek bir matris yapı hâline getirilmiş ve Yönetim Matrisi (Managerial Grid) olarak isimlendirilmiştir. Model, üretim ve insan faktörlerine liderin yönetimi altındaki örgüt içerisinde ne düzeyde önem verdiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

McGregor’un X ve Y Kuramı

McGregor tarafından ortaya atılan kuram, davranışçılık teorilerinin en tanınmış olanlarından biridir. Kuramdaki X; klasik örgüt görüşünü yansıtırken, bunun eleştirisi bağlamında yapılandırılan Y ise McGregor’un beşeri ilişkiler kuramını temsil etmektedir. Y kuramı, insan unsuruna önem atfetmekte ve liderin astlarına karşı cesaretlendirici bir tutum izlemesi gerektiğini savunmaktadır.

Durumsal Liderlik Teorileri

Davranışçılık teorilerinin barındırdıkları birtakım eksiklikleri giderme amacı taşıyan ve durumsal liderlik teorileri olarak adlandırılan modeller ağırlık kazanmaya başlamıştır. Bahsi geçen teoriler, bireyin lider olarak kabul edilebilmesi için çevre ve koşullar ile uyum sağlaması gerektiğini iddia etmektedirler.

Etkin Liderlik Modeli

Fiedler’in modeli, liderlik tarzlarının duruma göre etkili olabildiğini ve liderin başarısındaki temel etmenin liderlik biçimi olduğunu öne sürmektedir. Model, durumun elverişliliği ile liderlik tarzı arasında denge kurulması gerektiğini ortaya koymakta ve her durumda etkili olabilecek bir liderlik şeklinin var olmadığını iddia etmektedir.

House’un Amaç-Yön Modeli

House’un Amaç‐Yön Modeli, liderin sergileyeceği davranışın astların motivasyonlarına, tatminlerine ve performanslarına olan etkisini açıklamayı hedeflemektedir. Bu modelde; emir verici, destekleyici, katılımcı ve başarı odaklı olmak üzere dört tür liderlik davranışının varlığı da ileri sürülmektedir.

Vroom ve Yetton’un Karar Verme Modeli

Vroom ve Yetton tarafından ortaya atılan model, liderlik davranışları ve karar vermeye katılımı birbirleriyle ilişkilendirmektedir. Astlarca benimsenen kararların daha iyi sonuçlar doğurduğuna dikkat çeken model, yedi farklı durumda uygulanabilecek beş farklı liderlik türünden oluşan bir karar ağacı sunmaktadır.

Karizmatik ve Dönüşümsel Liderlik

Karizmatik Liderlik

Eski Yunanca kökenli bir kavram olan ve ilahi ilham yeteneği manasına gelen karizmayı liderlik olgusu ile bir araya getiren kişi Max Weber’dir. Bir takım özellikleri bakımından diğer bireylerden ayrılan ve etkili kişilik yönleri bulunan karizmatik lider genelde buhran dönemlerinde bir kurtarıcı olarak ortaya çıkmakta, kitlesiyle arasına mesafe koymaktadır.

Dönüşümsel Liderlik

Örgütsel yapılarda ani ve köklü değişimlere imza atmak olarak betimlenebilecek dönüşümsel liderlik tarzı, yirminci yüzyılın son çeyreğinde öne çıkmaya başlamıştır. Kitlesiyle iletişim kuran vizyon sahibi liderleri önceleyen dönüşümsel liderliğin; karizma, telkin etme, entelektüel uyarım ve bireysel ilgi olmak üzere dört temel bileşeni bulunmaktadır.