Afet Yönetimi Çalışmalarında Psikolojik Destek ve Sağlık Hizmetleri

Ünitenin giriş bölümünde afetin tanımı ve afet kapsamında yapılabilecek müdahalelerden bahsedilmiştir. Yapılabilecek müdahaleler kapsamında psikolojik destek ve sağlık hizmetleri faaliyetlerine kısaca değinilmiştir.

Afet yönetimi çalışmalarında psikolojik destek bölümünde, afet psikolojisine ilişkin bilgi verilmiş, gerçekleştirilebilecek psikolojik destek faaliyetlerinden bahsedilmiş ve psikosoyal ilk yardım faaliyetlerine yer verilmiştir. Ayrıca, afet sonrası toplumda yaşanan psikolojik dönemlere değinilmiş, afet sonrası dönemde yaşanabilecek psikolojik problemler tanıtılmıştır. Son olarak da afetlerde psikolojik sağlık faaliyetlerinin aşamaları açıklanmıştır. Bu aşamalara aşağıdaki durumlar örnek olarak verilebilir.

Korku içinde ve şok halinde olma,
Geleceğe ilişkin kaygı duyma,
Panik hali,
Öfke ve kızgınlık,
Kurtarıcı pozisyonu üstlenme,
Sahiplenme,
Üzüntülü olma,
Mantıklı davranış ve düşünme yetisinin azalması,
Heyecan ve çaresizlik hissetme,
Kâbus görme,
Yas tutma ve suçluluk duyma,
Uykudan sıçrayarak kalkma,
Yaşamaktan zevk almama, ilgisizlik.

Psikososyal destek hizmetlerinin gerçekleştirildiği afetlere birkaç örnek ise aşağıda yer almaktadır:

1999 Marmara depremi,
2002 Afyon depremi,
2003 Bingöl depremi,
2004 Tusunami, Endonezya/Srilanka,
2010 Zonguldak maden kazası,
2014 Soma maden kazası,
2014 Ermenek maden kazası.

Afet yönetimi çalışmalarında sağlık hizmetleri bölümünde ise Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri tanıtılmış ve afetlerde koruyucu sağlık hizmetlerinden bahsedilmiştir. Afetlerde sağlık hizmetleri, afete hazırlık, oluşabilecek zararı en aza indirme, yaralılara zamanında ve gerekli müdahalenin yapılması, kurtarma ekiplerinin oluşturulması ve eğitimi, afet eğitimleri, afet esnasında kurumlar arası iletişim ve koordinasyonun sağlanması, sağlık lojistik sisteminin kurulmasına yönelik çalışmaları kapsamaktadır. Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri (UMKE), gönüllülük esasına göre oluşturulan ekiplerdir. Bu ekiplerin ana görevi, her türlü afet için tıbbi kurtarma faaliyetlerini gerçekleştirmektir. UMKE, illerde bulunan Afetlerde Sağlık Hizmetleri Birimlerine bağlı olarak çalışmaktadırlar. Bu birimler, farklı afet türlerine yönelik tatbikatların yapılmasını, afet türlerine ilişkin bilgilendirme eğitimlerini, afette sağlık lojistiği ve koordinasyon faaliyetlerine yönelik bilgilendirmeleri yapmakla yükümlüdürler. UMKE, Sağlık Bakanlığı tarafından yapılandırılan, desteklenen, tamamıyla sağlık personelinin oluşturduğu afet sonrasında tıbbi kurtarma faaliyetlerini gerçekleştiren ekiplerdir. Bu özellikleri nedeniyle diğer kurtarma ekiplerinden farklılaşmaktadır.

Afetlerde koruyucu sağlık hizmetleri büyük önem taşımaktadır. Koruyucu sağlık hizmetleri, birincil koruma, ikincil koruma ve üçüncül koruma olmak üzere üç farklı kategoriye ayrılarak incelenebilir. Afetlerde karşılaşılan ölümler beş farklı kategoride incelenebilir:

Afete bağlı ve afet anındaki ölümler,
Yardımın gecikmesi nedeniyle oluşan ölümler,
Uygun kurtarma tekniğinin kullanılmaması nedeniyle oluşan ölümler,
Önlenemeyen ölümler,
Yardımın devam edememesi nedeniyle oluşan ölümler.

Ayrıca, afetlerde kişilerin hayatlarını kaybetme nedenleri sınıflandırılmış, triaj işlemlerine değinilmiş ve afet sonrası rutin sağlık hizmetlerine erişim konusuna yer verilmiştir. Triaj, seçmek, ayıklamak ve sınıflandırmak anlamını taşımaktadır. Tıbbi olarak ilk kez savaşlarda hafif yaralı askerlere öncelik verilerek onların savaş alanına geri dönmelerini sağlamak amacıyla Napolyon döneminde uygulanmıştır. Ancak hastane ortamındaki triaj ile afet sonrası yapılan triaj birbirinden farklıdır. Hastane ortamındaki triajda, hastanın sorununa uygun gerekli tedavi türünün belirlenmesi amaçlanırken afetlerde mümkün olduğu kadar fazla kişinin kurtarılması amaçlanır. Afet sonrasında özellikle aşılama ve periyodik sağlık kontrollerinin afet öncesi durumda olduğu gibi yürütülebilmesi hızlı bir şekilde sağlanmalıdır. Afet nedeniyle değişen ve eskisine göre daha kötü olan çevresel koşulların yanı sıra kişilerin koruyucu sağlık hizmetlerine ulaşamaması bulaşıcı hastalıklar gibi afete bağlı psikolojik ve sağlık problemlerinin yaşanmasına yol açabilir. Özellikle, deprem gibi afetlerde afet sonrasında artçı depremler devam edebildiği için kişilerde ortaya çıkabilecek travmaları önlemek adına psikolojik destek hizmetlerinin de devreye girmesi gereklidir. Ayrıca afet sonrası sağlık hizmetlerinin normal sürecinde işleyebilmesi için bölgede hasar gören sağlık kuruluşlarının da bir an önce inşasına ve bakımına başlanmalıdır.