Türkiye’nin Dış Ticaret Yapısı
Türkiye'nin Dış Ticaret Politikası
Türkiye’nin 1923’ten günümüze sanayileşme stratejisine paralel olarak dış ticaret politikası ve dış ticaret rejiminde dönemsel değişimler yaşanmıştır. Türkiye, 1980 öncesi genelde içe dönük ithal ikameci politika izlerken 1980 sonrası ihracata dönük liberal ekonomi politikaları izlemeye başlamıştır.
Türkiye, ithalâtın genel olarak daha fazla artması nedeniyle 1930-1946 dönemi hariç düzenli olarak dış ticaret açıkları vermiştir.
Dış ticaret fazlası verilen dönemler dışında, ihracatın ithalâtı karşılama oranı görece düşük düzeylerde kalmıştır. Bunun nedeni büyümek ve kalkınmak için sürekli hammadde, ara malı ve sermaye malı gereksiniminin olmasıdır.
Türkiye'nin 1980 Öncesi Dış Ticaret Partnerleri
Türkiye’nin dış ticaretinin dış ticaretteki payında dönemsel değişmeler olsa bile, en önemli dış ticaret partneri Avrupa Birliği ülkeleri olmuştur.
Avrupa Birliği ülkelerine ilave olarak ABD ve Japonya’nın da içinde olduğu gelişmiş demokrasileri bünyesinde barındıran OECD gurubu, Türkiye’nin dış ticaretinde, OECD’nin kurulduğu 1961’den günümüze kadar en önemli yeri oluşturmuştur.
Türkiye'nin 1980 Sonrası Dış Ticaretinde Dönüşüm
Cumhuriyetin ilk yıllarında ihracatının %80’e yakını sayısı oldukça az tarımsal üründen oluşan Türkiye, günümüzde %90’ın üzerinde sanayi ürünü ihraç eden ülke konumuna gelmiştir.
Türkiye ithalâtı içinde sanayi ürünlerinin payı artmış, dış ticaret endüstriler arası ticaretten endüstri-içi ticarete doğru evrilmiştir.
Geçmişten günümüze hammadde ve emek yoğun üretim ve ihracat yapısından sermaye ve ölçek yoğun motorlu kara taşıtları ihracının ilk sıraya yerleştiği bir yapıya doğru ihracatta dönüşüm yaşanmıştır. Bununla birlikte ileri teknoloji içeren ürünler üretim ve ihracatı yeterince artırılamamıştır.
Türkiye'nin 1980 Sonrası Dönemde Dış Ticaret Partnerleri
Türkiye’nin ithalât ilişkilerinde 1980-1985 döneminde ilk sırayı Almanya almıştır. Bu tarihten sonra (2015 hariç) Türkiye ithalâtındaki en önemli ülke Rusya olmuştur.
Enerji bağımlılığı alımı nedeniyle ithalât Rusya’dan hızla artış göstermiş, 2014 yılında 25 milyar doları aşmıştır. 2016’da Rusya’nın ithalât sıralamasındaki yeri üçüncülüğe kayarken ilk sırayı Çin yine yaklaşık 25,4 milyar dolarla almıştır. Çin’i Almanya, Rusya, ABD ve İtalya izlemiştir.
Çin ve Rusya’nın 2018 yılında Türkiye’nin en fazla dış ticaret açığı verdiği ülkeler olması, enerji bağımlılığını ve tüketim mallarında dünyada yaşanan trend ile uyumlu bir talep yapısına sahip olmasından kaynaklanmaktadır.
Türkiye’nin Küresel Dış Ticaret İçindeki Yeri
1980 yılına kadar kapalı bir ekonomi ve dış ticaret rejimi izleyen Türkiye'nin dünyaya yaptığı ihracatın toplam dünya ihracatının %0,15'ini oluşturmasına karşılık son yıllarda yaklaşık olarak %1'lik bir orana yaklaşması, ekonomik büyüklükle dış ticaretteki gelişim çizgisi arasında var olan bağlantıları gösteren bir gelişmedir.
Türkiye'nin Dış Ticaretinde Sektörel Değişim
Türkiye’nin dış ticaretinde 1980-2018 döneminde hızlı artış yanında ihracat ve ithalâtın sektörel dağılımında çarpıcı bir değişim yaşanmıştır.
Buna göre, 1980-2018 döneminde ihracatta tarımsal ürünlerin payı hızla azalırken sanayi mamullerinin payı dramatik şekilde yükselmiştir.
1980-2018 döneminde genellikle üst orta ve ileri teknoloji ürünlerini içeren yatırım malları ithalâtının payı, toplam ithalâtın ve ekonomik büyüme oranının yavaşladığı 2018’de %13,2’e gerilemiştir.
Yatırım (sermaye) malları ithalâtının payı bu dönemde dalgalı bir seyir göstermekle beraber genel olarak artış göstermiş, 2000’deki %20,9 oranından 2016’da %18,1 oranına kadar yükselmiştir.
Türkiye'nin İhracatında Önemli Fasıllarda Değişim
1980'de Türkiye'nin ihracatında ilk sıradaki yenilen meyveler faslı günümüzde sadece %2,4 pay almaktadır.
Günümüzde (2018) Türkiye’nin ihracatında fasıllar bağlamında ikinci sırada kazanlar ve makineler %9,4; üçüncü sırada demir ve çelik ihracatı %6,9; dördüncü sırada örme giyim eşyası %5,4 beşinci sırada elektrikli makine ve cihazlar %5,2 pay ile sıralanmaktadır. Bu oranlar bu dönemde ihracatta yapısal değişimin gerçekleştiğini doğrulamaktadır.
Türkiye'nin Önemli İhracat Pazarları
Türkiye'nin günümüzde en önemli ihracat pazarları AB ülkeleridir. Türkiye’nin son on yılda, Ortadoğu ülkeleri ilk sırada olmak üzere Asya ve Afrika ülkelerine ihracatının önemli ölçüde arttığı gözlenmektedir. Bunda AB ülkelerinin, küresel finansal kriz nedeniyle talep daralmasına maruz kalmaları nedeniyle Türkiye’nin ihracat pazarlarını çeşitlendirme çabası etkili olmuştur.
2018’de ihracat içinde Afrika ülkeleri payı %8,6; Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (ECO) ülkeleri payı %4,3 ve İslam Konferansı Örgütü (İKÖ) ülkeleri payı yaklaşık %24,5 düzeyindedir.
Türkiye'nin İthalatında Günümüzde Önemli Ülkeler
Türkiye’nin ithalâtının ülke gruplarına göre dağılımı altında, OECD ve AB ülkeleri ithalâtta da önemli paya sahiptir. Türkiye’nin ithalâtında OECD ülkelerinin payı 1980’de %48,2 iken 1995’te %69’a kadar yükselmiş, daha sonra gerileyerek 2018’de %48,1 olmuştur.
Türkiye’nin ihracatında en fazla paya sahip 10 ülkenin içinde ABD ve AB ülkelerinin Türkiye için en önemli pazarlar olduğu anlaşılmaktadır.
Irak pazarında 2012’den 2018’e kadar azalma trendi görülmesine karşılık AB pazarının büyük kısmında oransal artış trendi göze çarpmaktadır.
Türkiye’nin ithalâtında 1980-1985 döneminde ilk sırayı Almanya almış, bu tarihten sonra (2015, 2016 ve 2017 hariç) en önemli ülke Rusya olmuştur.
Petrol ve doğalgaz alımı nedeniyle ithalâtın hızla arttığı Rusya’dan 2013 ve 2014’te yapılan ithalât 25 milyar dolara aşmış, ancak petrol fiyatları düşüşü ve yaşanan askeri gerilim nedeniyle 2015’te bu ülke Çin ve Almanya’nın ardından üçüncü sıraya gerilemiştir.