Dış Ticaret İşlemlerinde Transfer Fiyatlaması

Büyük çaplı işletmelerde üretim işlemleri birçok aşamadan sonra tamamlanır. Bu gibi durumlarda her bir aşama bir önceki aşamanın müşterisi gibi düşünülebilir. Diğer bir ifade ile her bir üretim aşaması kendine lazım olan girdiyi bir önceki aşamadan alır. Bu durumda alınan girdinin maliyet ve fiyat tespitlerinin iyi yapılıp analiz edilmesi gerekir. Her bir üretim aşaması kendi maliyetlerini minimize ve kârını maksimize etmek için uğraşacaktır. Nihai hedef bütün olarak işletmenin kârlılığını artırmaktır. İşte tam da bu bağlamda “transfer fiyatlaması” dediğimiz kavram karşımıza çıkmaktadır.

Transfer fiyatlaması, bir işletmenin gelir-gider, kar paylaşımı ya da yönetimsel açıdan bağlantılı olduğu, şirketlerin, iştirak ve şubeleriyle, karşılıklı olarak mal ve hizmet alışverişinde uygulanan fiyatlamadır.

Yönetim muhasebesinde transfer fiyatlandırması; “bir organizasyonun çeşitli bölümlerinin birbirine bağımlı olduğu durumlarda bir bölümün diğer bir bölüme mal ve hizmet satması veya diğer bölümden mal ve hizmet satın alması durumunda kuruluş içi bu mal ve hizmete fiyat tayin edilmesidir”.

Merkezkaç yönetim anlayışının temelinde birimlerin karar vermede belirli oranda özgür olmaları vardır. İşletmeler büyüdükçe tek bir merkezden yönetilmeleri oldukça güçleşir. Bu durumda tepe yönetimleri yetki ve sorumlulukları belirli düzeyde alt birimlere devreder. Ancak, tam anlamıyla merkezkaç ya da tam anlamıyla merkezi yönetime rastlamak oldukça zordur. Belirli büyüklüğe ulaşmış işletmelerde hergün sayısız kararın üst yönetim tarafından alınması ve uygulanması hem çok yorucudur hem de ekonomik olmayabilir. Diğer taraftan tam bir merkezkaç yönetim anlayışının uygulanması ise birimler arasındaki koordinasyonun kopmasına neden olabilir.

Transfer fiyatlaması uygulamalarından verimli sonuçlar alınabilmesi bazı şartların varlığına bağlıdır. Her ne kadar bu uygulama birimler arasındaki fiyatlama sorunu gibi görünse de sonuçta tüm işletmeyi etkileyen sonuçlar doğurmaktadır. Bu da beraberinde bir takım sorunlar getirmektedir

Aynı işletmeye bağlı birimler arasında gerçekleştirilecek olan ürün ya da hizmet transferlerinde belirlenecek fiyat, satıcı birimin kârını ve alıcı birimin maliyetlerini doğrudan etkileyeceği için özenle belirlenmelidir. Söz konusu transfer fiyatının belirlenmesinde kullanılan tekniklerden bazıları şunlardır; Pazar (Piyasa) Temelli Transfer Fiyatlaması, Maliyet Temelli Transfer Fiyatlaması, Pazarlık Temelli Transfer Fiyatlaması, İkili Transfer Fiyatlaması.

Transfer fiyatlama yöntemlerinin nispi olarak avantajlı ve dezavantajlı yönleri olduğundan, doğru yöntemin seçilebilmesi için aşağıdaki soruların dikkate alınması gerekir;

• Transfer edilen ürün/hizmetin piyasada üreticisi var mıdır?
• Satan birimin değişken maliyetleri piyasa fiyatından düşük müdür?
• Satıcı birim tam kapasitede mi çalışmaktadır?

Özellikle çok uluslu şirketlerin yaygınlaşmasıyla beraber herhangi bir ülkedeki firmanın başka ülkelerde bağlı firmalar veya iştiraklerinin olması nedeniyle ihtiyaç duyduğu girdilerin bu bağlı birimlerden temin edilmesi yoluna gidilmesi söz konusu olabilmektedir. Bu durumda uluslararası transfer fiyatlaması söz konusu olmaktadır. Birden fazla ülkede faaliyet gösteren ilişkili organizasyonların birbirleri veya birimleri arasında yaptıkları mal ya da hizmet alışverişlerinde yapılan fiyatlamaya “uluslararası transfer fiyatlaması” denir.