Sosyal Farklılaşma, Tabakalaşma ve Din

Farklılaşma kavramı başkalaşmak, ayrımlaşmak, değişik bir hâl ve manzaraya bürünmek gibi anlamları ihtiva etmektedir. Sosyolojide daha çok toplumsal farklılaşma terimi kullanılmaktadır. Toplumsal farklılaşma; meşguliyet, mertebe, durum, fonksiyon ve kültürün farklılaşması, başkalaşması ve çeşitlenmesinden ibaret bulunan bir süreç olarak tarif edilebilir. Sosyal farklılaşmada biyolojik açıdan bireylerin cinsiyet, yaş, büyüklük, güç ve çeviklik vb.; sosyal açıdan ise işler, sosyal roller ve meslekler gibi toplumsal özellikleri ön plana çıkmaktadır. Sosyolojide sosyal tabakalaşmanın ön koşulu olarak görülen sosyal farklılaşma, bir yandan toplumu oluşturan organların farklılaşması öte yandan değerlerin ve fikirlerin farklılaşması şeklinde tezahür etmektedir

Toplumsal farklılaşma meşguliyet, mertebe, durum, fonksiyon ve kültürün farklılaşması, başkalaşması ve çeşitlenmesinden ibaret bir süreç olarak tarif edilebilir. En basit ifadeyle tabakalaşmayla farklı insan gruplaşmaları arasındaki yapılaşmış eşitsizlikler ifade edilmektedir.

Sosyologlar, insan toplulukları içindeki gruplar ve bireyler arasında var olan eşitsizlikleri açıklamak amacıyla toplumsal farklılaşma ve tabakalaşma kavramlarını kullanmaktadırlar. Bu kavramlardan farklılaşma ile genel olarak meşguliyet, mertebe, durum, fonksiyon, kültürün farklılaşması, başkalaşması ve çeşitlenmesinden ibaret olan bir süreç; tabakalaşma kavramı ile de farklı insan gruplaşmaları arasındaki ırk, meslek, statü, zenginlik, eğitim düzeyi ve saygınlık gibi ölçütlere göre eşitsiz kategorileştirilme kastedilir.

Sosyal bilimciler, toplumlarda görülen farklılaşma ve tabakalaşmayı izah edebilmek için birtakım kuramlar geliştirmişlerdir. Bunlar kapalı tabakalaşma (kölelik, kast), yarı kapalı tabakalaşma (feodal zümrele) ve açık tabakalaşma (sınıf-statü) sistemleri olmak üzere üçe ayrılır.

Sosyal farklılaşma ve tabakalaşma ile din arasındaki etkileşim karşılıklıdır. Bu bağlamda sosyal farklılaşma ve tabakalaşmanın din üzerinde etkileri olduğu gibi, dinin de sosyal farklılaşma ve tabakalaşma üzerinde birtakım etkileri söz konusudur. Farklılaşma ve tabakalaşmanın toplumların hayatlarının her kesitinde belirleyiciliği şüphesizdir. Bu bağlamda onların din ile olan ilişkileri de dikkat çekici, bir o kadar da araştırılmaya değerdir. Konuyla ilgili kısaca şu sonuçlara ulaşılabilir:

Basit (ilkel) ya da az farklılaşmış veya tabakalaşmış toplumlarda din ile toplumsal farklılaşma ve din ilişkileri çok sıkı bir irtibat içerisinde olup cinsiyet, yaş ve meşguliyet ölçeğinde birtakım farklı tezahürlere denk gelinmektedir. Bu bağlamda yine göçebe toplumlar ile yerleşik gruplar arasında dinin tezahür biçimleri farklılaşmaktadır. Nitekim, temel geçimin hayvancılık ya da çobanlık yoluyla sağlandığı söz konusu toplumlarda her şey, temel besin kaynağının bol ve bereketli olması üzerinden cereyan etmekte; bu bağlamda kanlı kurban geleneği ön plana çıkarılmaktadır. Bunun karşısında tabiatla doğrudan doğruya ve devamlı temas hâlinde olan köylüler ve özellikle ziraatçılar, tabiatüstü sihri formlara öteki toplumsal çevrelere oranla daha duyarlıdır. Bu nedenledir ki, büyüsel unsurlar köylü dindarlığında çok önemli bir yer işgal etmektedir. Bu yolla köylü kendi hayat faaliyetleri için esrarengiz güçlerin yardımını sağlamaya, kötülerin de fesadını bertaraf etmeye çalışmaktadır. Keza, köylü dinleri ve dindarlıklarında bolluk ve bereket tanrıları ve benzeri kutsallıkların önem kazanması yine bu bağlamda, tarımcı toplumların tanrılarına Toprak Ana, akarsu yataklarında yaşayanların Bereket Tanrısı, denizci toplulukların ise Koruyucu Mabut adının verilmesi kayda değerdir.

Karmaşık toplumlarda sosyal farklılaşma ve tabakalaşma ile din arasındaki ilişkilerin niteliğinde de birtakım değişimler meydana gelmektedir. Bu bağlamda, özellikle iş bölümü ve uzmanlaşma sonucunda farklılıkların olabildiğince arttığı ve tabakalaşmanın daha belirgin hâle geldiği karmaşık (ilerlemiş) toplumların dindarlıklarında daha net çizgilerle ayrılmakt;, dolayısıyla bu noktada din, daha edilgen bir konumda bulunurken kast sisteminde olduğu gibi bazen de bizzat din tabakalaşmaya meşruiyet kazandırmak suretiyle etken konuma gelmektedir.