Modernleşme, Küreselleşme, Sekülerleşme ve Din

Büyük anlatılar olarak da bilinen modernleşme, sekülerleşme ve küreselleşme gibi teorik perspektifler ve kavramlar; çeşitli sosyal bilimsel alanlarda olduğu gibi din sosyolojisinde de birer analitik araç olarak dintoplum çözümlemelerinde kullanılmaktadır.

Modernleşme; insanoğlunun sosyokültürel seviyelerinde, düşünce ve yaşama biçimlerinde, tutum ve davranışlarında, değerlerinde geleneksel olanın dışında ve ondan ayrı olarak yeni hayat telakkilerinin sosyokültürel yaşamda hâkim olması anlamına gelmektedir.

Toplumsal güç, olgu ve süreç olarak modernleşme kavramı; batı toplumlarının tecrübe ettiği Rönesans, reformasyon ve aydınlanma dönemlerinin ortaya çıkardığı yeni şartlarını beslediği toplum tipinin yapısını ve dinamiklerini belirlemek üzere kullanılmıştır.

Modernleşme; eskiye nazaran yeniyi vurgulayan genel ve geniş toplumsal süreçler olarak sanayileşme dâhil siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarda gözlenen batı merkezli gelişmeleri tasvir etmek üzere kullanılan bir kavramdır.

Batı toplumlarının sahip olduğu yapı, kurum ve düzenlemeleri benimseme anlamında ideolojik boyutu içkin modernleşme süreci; sanayileşmeyi, şehirleşmeyi, rasyonelleşmeyi, kapitalistleşmeyi ve bireyciliği içermektedir.

Modernleşme sürecinde dine biçilen rol; dinin bireysel ve toplumsal hayatta referans olmaktan uzaklaşması ya da uzaklaştırılması biçiminde olmuştur.

Bireyin aklın ve bilimin belirlediği modernleşme süreciyle oluşturulan yeni düzenlemeler geleneksellik vurgusuyla öne çıkan dinin birçok alanlarının yerine geçmeye başlamıştır.

Modernleşmeyle birlikte dinin otoritesinde düşüşün yaşanacağını hatta dinin yok olacağını belirtmek üzere kullanılan sekülerleşme kavramı son onlu yıllarda din sosyolojisi alanına damgası vurmuştur.

Din ve sekülerleşme arasındaki ilişki din sosyolojisi literatüründe oldukça önemli bir yer elde etmiştir. Din ve toplum arasındaki karşılıklı ilişkiyi incelemeyi kendisine konu edinen din sosyolojisi alanında toplumda dinin yeri ve rolüyle ilgili tartışmaların sekülerleşme din ilişkisi çerçevesinde yürütüldüğü görülmektedir.

Sekülerleşme-din ilişkisi konusunu ele alan sosyologlar üç seviyede sekülerleşmenin gerçekleştiğinden söz etmektedirler. Toplumsal seviyede sekülerleşmenin varlığı din devlet ilişkileri bağlamında incelenmektedir. Sekülerleşmenin derecesi bir başkan bakımından organizasyonel seviyede incelenmektedir. Dinî kurumların kompozisyonunda görülen değişmeler ya da içsel sekülerleşme bu çerçevede incelenmektedir. Son olarak sekülerleşme-din ilişkisi bireysel seviyede de incelenmektedir. Bu husus daha çok bilincin sekülerleşmesi olarak din sosyolojisi literatüründe kendisine yer bulabilmektedir.

Kurumsal farklılaşma, rasyonelleşme, sanayileşme ve şehirleşme gibi sosyal süreçlerin dinî kurumların ve inanç sistemlerinin gücünü ve makullüğünü azalttığına inanılmaktadır.

Katı ya da sert geleneksel sekülerleşme tezine karşı 1990'lı yıllarda bu tezin bazı yönlerine itiraz edilerek yumuşatılmış bir sekülerleşme tezi de sosyal bilimsel araştırmalarda analitik araç olarak benimsenmeye başlamıştır. Nihayetinde birinci döneminde katı sekülerleşme teorisyeni ve yanlısı olan Peter Berger'in ikinci döneminde bu tezinden tamamen vazgeçerek yeni döneminde benimsediği dinin toplumsal önemine vurgu yapan bir desekülerleşme tezi de, sekülerleşme teorileri arasında üçüncü kategoriyi oluşturmaktadır.

Modernleşme süreci içerisinde yer alan küreselleşme kavramı da kısaca dünyanın herhangi bir yerinde meydana gelen bir değişmemin, olgunun ya da olayın kısa zaman dilimi içerisinde sınır tanımadan dünyanı her tarafına yayılması anlamına gelmektedir.

Küreselleşme din ilişkisinin analizinde teorik çerçeve oluşturmaya katkı sağlayacak perspektifleri üç grupta toplayabiliriz: Bunlardan birincisini, ulus devletin önemsizleşeceğini ve sınırları kalkacağını vurgulayan aşırı küreselleşme teorisi oluşturmaktadır. Septik küreselleşme teorileri ikinci grubu oluşturur. Üçüncü kategoriyi ise küreselleşmeyi hızlı sosyal, siyasal ve ekonomik değişimlerin arkasındaki en temel güdüleyici güç olarak gören ve modern toplumların ve dünya düzeninin bu süreçle yeniden şekilleneceğine inanan teorisyenlerin geliştirdikleri dönüştürücü küreselleşme yaklaşımı meydana getirir.

İlkin ekonomik vurgulu küreselleşme tezi, daha sonraki süreçte din ve kültür gibi ekonomi dışı küreselleşme teorileri, biçiminde sosyal bilimsel literatürde ağırlıklı bir yer elde etmeye başlamıştır. Ancak din ve küreselleşme ilişkisi ideolojik vurgusuyla İslam ve Müslüman karşıtlığı çerçevesinde bir İslamafobiye dönüştürülmüştür. Oysa fundamentalist radikal akımların terörist eylemlerinin herhangi bir dine referansla küreselleştirilmesi, ırkçılığın ve ayrımcılığın yeni bir versiyonu olarak sembolik şiddetin yansıması şeklinde değerlendirilebilir.