Diyanet İşleri Başkanlığı ve Yaygın Din Eğitimi Hizmetleri

Eğitim insanlıkla yaşıt bir olgudur. İnsanlar bilgi ve kültürlerini eğitim yoluyla yeni kuşaklara aktarmışlardır. Eğitim etkinliklerinin kurumsal bir yapıya bürünmesi, kavramsallaştırılması; teorisinin geliştirilmesi ise, daha yakın bir süreçte gerçekleşmiştir. Yaygın din eğitimi etkinlikleri, örgün din eğitiminden daha eskidir. Zira okul kurumu daha sonra ortaya çıkmıştır. Peygamberler, devirlerinin eğitimcileridir. Hz. Peygamber (sav)’de gönderildiği toplumun eğitilmesi için çeşitli faaliyetler gerçekleştirmiş, bu amaçla mescit ve suffa gibi kurumlar tesis etmiştir.

Sonraki devirlerde Müslümanlar Hz. Peygamber’i (sav) örnek alarak, mescitler, camiler inşa etmişler, buralarda yaygın din eğitimi gerçekleştirmişlerdir. Bunlara ilave olarak, İslam tarihinde, tekkelerde, devlet ricali ve zenginlerin konaklarında, âlimlerin evlerinde, han, kervansaray, kahvehanelerde vb. yaygın din eğitimi etkinlikleri gerçekleştirmişlerdir.

Osmanlı Devleti’nde yukarıda sözü edilen kurumlar varlığını sürdürürken, devlet yapısı içinde “Şeyhülislamlık” adıyla bir kurum tesis edilmiştir. Müftilenâm” da denilen şeyhülislâmların makamı, zamanla “meşihat” ve “meşîhat-ı İslâmiyye” şeklinde de anılmıştır. XVI. yüzyılın ortalarında idarî görevleri artan şeyhülislâmlar yüzyılın sonlarında devletin siyasî kararlarında vezîr-i âzamlarla eş bir rol üstlenmişlerdir.

Dinî konularda fetva vermenin ve devlet yönetimiyle ilgili temel ilke ve kanunlarda yol göstericiliğinin yanı sıra, ilmiye sınıfı tarafından yürütülen din hizmetleri, yargılama ve eğitim öğretim görevleri de bu kurumun uhdesinde olmuştur. Bu bağlamda, bu kurum, günümüzdeki Diyanet İşleri Başkanlığı’nın görevlerinden çok daha fazla bir görev alanına sahip olmuş, günümüzdeki Diyanet İşleri Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Adalet Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı ve Yüksek Öğretim Kurumu gibi kurumların işlevlerini de yerine getirmiştir.

23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi açılırken, yeni hükümette Şer‘iyye ve Evkaf Vekâleti adıyla bir bakanlık tesis edilmiş, 3 Mart 1924 tarihinde çıkarılan 429 sayılı Şer‘iyye ve Evkaf ve Erkân-ı Harbiyye-i Umûmiyye Vekâletlerinin İlgasına Dair Kanun ile Şer‘iyye ve Evkaf Vekâleti kaldırılarak, yerine başbakanlığa bağlı “Diyanet İşleri Reisliği” ve “Evkaf Umum Müdürlüğü” kurulmuştur.

1950’li yıllara kadar, Diyanet İşleri Reisliği önemli bir gelişme göstermemiş, hatta başlangıçtaki bazı imkanları, işlevleri daha da kısıtlanmıştır. 1950 yılında bu kurumun adı, Diyanet İşleri Başkanlığı olarak değiştirilmiş, daha önce.

Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne bağlanan camiler ve görevlileri, tekrar Diyanet’e bağlanmıştır.

Diyanet İşleri Başkanlığı, ilk kez 1961 yılında Anayasa içinde yer bulmuş, Başkanlığın görevleri ise, “İslam dininin inanç, ibadet ve ahlak esaslarıyla ilgili işleri yürütmek, din konusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmek” olarak belirlenmiştir. Başkanlığın ilk teşkilat kanunun 2010’da çıkarılmış daha sonra 2018 yılında yeni bir takım düzenlemeler yapılmıştır.

Diyanet İşleri Başkanlığı’nın teşkilat yapısı merkez, taşra ve yurt dışı şeklinde üçe ayrılmaktadır. Merkez Teşkilatı, bazı ana hizmet birimlerinin yanı sıra, danışma ve denetim gibi yardımcı bazı birimlerden oluşmaktadır. Taşra teşkilatı ise il ve ilçe müftülükleri ile Dini Yüksek İhtisas Merkezi Müdürlüğü ve Eğitim Merkezi Müdürlüğü’nden oluşmaktadır. Yurt dışı teşkilatı ise, Din Hizmetleri Müşavirliği ve Din Hizmetleri Ateşeliği’nden oluşmaktadır.

Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yaygın din eğitimiyle doğrudan ilgili merkez birimleri; Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü’dür. Bunların dışında Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü, Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğü gibi birimlerin de yaygın din eğitimi hizmetleri söz konusudur.

Diyanet İşleri Başkanlığı yaş, cinsiyet, eğitim, kültür, statü, ekonomik düzey vb. açısından toplumun hemen hemen her kesimine yaygın din eğitimi hizmeti sunmakla yükümlüdür. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yaygın din eğitimi hizmeti sunduğu kurumlar/birimler çeşitlilik gösterir. Bununla birlikte en yaygın olanlar, camiler ve Kur’an Kurslarıdır. Bunların dışında, imkanlar ölçüsünde, aile ve dini rehberlik bürolarında, huzurevleri, sevgi evleri, çocuk evleri, kadın sığınma evleri, hastaneler, ceza evlerinde halkın çeşitli kesimlerine yaygın din eğitimi hizmeti verilmeye çalışılmaktadır.

İl müftülüklerine bağlı olarak faaliyet göstermekte olan Eğitim Merkezleri ve İhtisas Eğitim Merkezleri, başkanlık personelinin hizmet içi eğitimlerinde ve gelişimlerinde önemli bir işleve sahiptir.