Çocuk Gelişimi ve Dönemler

Gelişim sırasında çocukların geneli problemli davranışlar gösterme eğilimindedirler. Bu noktada çocuğun gelişim döneminin özellikleri çocuktaki sorunları ve uyumsuzlukları çözmede etkilidir. Bir yaş dönemi içerisinde normal sayılabilecek bir davranış başka bir yaş dönemi için normal görülmeyebilir. Örnek olarak; 4 -5 yaşına gelinceye kadar altını ıslatma normal karşılanacak bir durum iken, ileriki yaşlarda bu durum ciddi bir problem olarak karşımıza çıkabilir. Bir başka örnekte de oyun dönemi içerisinde hırçın olan, sık sık yalan söyleyen çocuğun davranışı normal karşılanabilirken, bu davranışların okul döneminde de devam etmesi sakınılması gereken bir durumdur. Sonuç olarak belirli dönemler içerisinde normal sayılabilecek ve normal olmayan davranışların belirlenmesi ve bilinmesi önemli görülmektedir (Baran, 1999).

Çocuğun içinde bulunduğu gelişim döneminin nitelik ve özel yapılarını bilme bireysel farklılıklar ilkesi uyarınca eğitimcilerin ve anne -babanın çocuk üzerindeki beklentisinin de gerçekçi olmasını sağlamaktadır. Örnek olarak 1 yaşındaki bir çocuğun tuvalet alışkanlığı kazanmasını beklemek veya 2 yaşındaki bir çocuğun bisiklet sürmesini beklemek hatalı davranış olacaktır. Bu yaş aralığındaki çocuklarda istenen davranışı yerine getirebilecek olgunluğa erişememişlerdir. Ayrıca çocuğun gelişiminde kalıtım ve çevrenin etkisi ile bireysel farklılıklarının olduğunu da unutmamak gerekir. Çocuklardan aynı zaman dilimi içerisinde aynı gelişim görevinin beklenmesi yanlış bir yaklaşımdır. Gelişim içerisinde bireysel farklılıkların olduğunun bilinmesi anne – baba ve öğretmenin çocukların gelişim ödevleri içerisindeki davranışları yerine getirmesini beklemelidir. Sonuç olarak gelişim dönemi içerisinde yer almayan gelişim ödevlerini bireysel farklılıklar ilkesi uyarınca yerine belirli bir sıra ile getirecektir.

Çocuklar belirli gelişim dönemlerinde farklı öğrenme türlerine karşı yüksek duyarlılık gösterme eğiliminde olmaktadırlar. Çevresel etkilere daha duyarlı olduklarından etrafında oluşan öğrenme durumlarını daha rahat kazanabilmektedirler. Eğitim psikologları bu dönemler için kritik dönem kavramını kullanmaktadır. Kritik dönemler öğrenmeye karşı uyaranların en fazla olduğu dönem olarak açıklanmaktadır.

Yaş açısından gelişim dönemlerinin başlangıcı ile bitişi arasında farklılık gösteren sınıflamalar yapılmaktadır. En genel sınıflamada bu dönemler; 0 -2 yaş bebeklik dönemi, 3 -6 yaş aralığını kapsayan ilk çocukluk dönemi, 7 -11 yaş aralığını kapsayan ikinci çocukluk ya da okul çağı dönemini, 12 -18 yaş aralığını kapsayan ergenlik dönemi olarak sınıflandığı bilinmektedir. Üniversite öğreniminin başlamasıyla da gençlik dönemi başlamaktadır. Sonrasında sırasıyla ilk, orta ve ileri yetişkinlik dönemleri sınıflanmaya tabi tutulmuştur.

Motor gelişim açısından yaş sınırı dönemler arasındaki genel sınırlar olarak kabul edilmektedir. Gelişimin evrensel bir boyutu olmakla beraber, tüm bireyler açısından her bireyin kendine has algısı, hareket becerisi, düşünme yapısı ve konuşma biçimi bulunmaktadır. Örneğin iki bireyin zeka ve motivasyon yapısı aynı olsa bile, bakış açısı, çözüm yaklaşımı ve iş sonrası doygunluğu birbirinden ayrılan nitelik taşımaktadır (Ülgen ve Fidan, 1991).

Bireyin yaşamı döllenme ile ölüm arasındaki geçen süre olarak kabul edilmektedir. Bu süreç fiziksel gelişim ile süregelmektedir. Kalıtımla gelen özellikler döllenme ile bireye yüklenir ve çevrenin etkisi ile gelişim hızlı bir oranda devam etmektedir. Bu açıdan fiziksel gelişimin en hızlı olduğu döneme bebeklik dönemi denilmektedir. Bu dönemin en büyük özelliği çocuğun bir bütün olarak büyüme göstermesidir. Farklı gelişim alanlarında gerçekleşen yaşamın ilk yıllarındaki gelişim hayatın ileriki yıllarındaki gelişim alanlarını doğrudan etkilemektedir. Ayrıca oyun dönemine geçişten sonra fiziksel gelişim bebeklik dönemine göre yavaşlamıştır (Alpaslan ve Korun, 1994; Bimbaşıoğlu, 1990; Feldman, 2001).

Bireyde gelişim döllenmeden başlayan hayatın sonlanmasına kadar süren zaman dilimi olarak tanımlanmaktadır. Gelişim dönemleri açısından sınıflama çeşitli kaynaklarda farklılık göstermektedir. Ancak genel anlamda çocuk gelişim dönemlerini; doğumdan sonraki ilk 2 yıl bebeklik, 3 -6 yaş ilk çocukluk (oyun), ilkokul yıllarını kapsayan 7 -11 yaş ikinci çocukluk , 12 -18 yaş ergenlik dönemi olarak kabul edilmektedir (Bkz. Şekil 2.1).