Çocuğun Soybağı, Evlat Edinilmesi ve Velayet
Türk Medeni Kanunu’nun Aile Hukuku Kitabı’nın ikinci kısmı “Hısımlık” başlığını taşımaktadır. Bu kısmın ilk bölümünde soybağına ve velayete ilişkin meseleler ele alınmıştır.
Soybağı, bir kişinin anası ve babası ile arasındaki hukuki bağlantıyı ifade eder.
Soybağı, doğal olarak kan bağına dayansa da evlat edinme yoluyla yapay olarak da kurulabilir.
Çocuk ile ana arasında soybağı doğumla kurulur. Bu durum, "Çocuğun anası onu doğuran kadındır." ilkesinin kabul edilmesinin sonucudur.
Çocuk ile baba arasında soybağı ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur.
Ana ile hem çocuğun doğumundan önce mevcut olan evlilik hem de çocuğun doğumundan sonra yapılan evlilik çocuk ile babası arasında soybağı kurar.
Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak 300 gün içinde doğan çocuğun babası kocadır.
Babalık karinesi, yalnızca adi bir karinedir. Bu nedenle aksinin ileri sürülüp iddia edilebilmesi, yani çürütülebilmesi mümkündür.
Türk Medeni Kanunu’na göre, koca veya çocuk ya da istisnai hâllerde diğer ilgililer soybağının reddi davası açarak babalık karinesini çürütebilir.
Evlilik dışında doğan çocuk, ana ve babasının birbirleriyle evlenmesi hâlinde kendiliğinden, yani hâkimin hükmüne veya tanımaya gerek kalmadan evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tabi olur.
Eşler, evlilik dışında doğmuş olan ortak çocuklarını, evlenme sırasında veya evlenmeden sonra, yerleşim yerlerindeki veya evlenmenin yapıldığı yerdeki nüfus memuruna bildirmek zorundadırlar. Ancak bu bildirimin yapılmamış olması, çocuğun evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tâbi olmasını engellemez.
Tanıma, babanın evlilik dışı doğan çocuğun kendisinden olduğunu kabul etmesine olanak tanıyan tek taraflı bir hukuki işlemdir.
Kurucu yenilik doğuran bir işlem olan tanıma, geçmişe etkili sonuçlar doğurur. Yani tanıma ile çocuğun ana rahmine düştüğü andan itibaren baba ile çocuk arasında soybağı kurulmuş olur.
Çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkeme tarafından kurulmasını sağlamak amacıyla açılan davaya babalık davası denir. Bu dava sonucunda davalının baba olduğuna hükmedilmişse bu hükümle çocuğun ana rahmine düştüğü andan itibaren baba ile çocuk arasında soybağı kurulmuş olur.
Bu nedenle babalık hükmü, kurucu yenilik doğuran ve geçmişe etkili bir hükümdür.
Evlat edinme, belirli koşullar ve usul içinde gerçekleştirilebilen ve evlat edinenle evlatlık arasında akdi soy bağı kuran bir aile hukuku kurumudur.
Soybağını kuran diğer yollardan farklı olarak evlat edinme yoluyla kurulan soybağı kan bağına dayanmaz. Evlat edinmeye dayanan soybağı, doğrudan doğruya evlat edinme ilişkisini kuran mahkeme kararıyla meydana gelir.
Evli olmayan kişiler, birlikte evlat edinemezler.
Eşler ise ancak birlikte evlat edinebilirler. Dolayısıyla, evli bir kişi kural olarak tek başına evlat edinemez.
Eşlerin birlikte evlat edinebilmesi için, diğer koşulları da sağlamak şartıyla en az beş yıldır evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş olmaları gerekir .
Eşlerden birinin diğerinin çocuğunu evlat edinebilmesi de mümkündür. Bunun için eşlerin en az iki yıldan beri birbirleriyle evli olmaları veya evlat edinmek isteyen eşin otuz yaşını doldurmuş olması gerekir.
Velayet; kural olarak ergin olmayan çocukların, istisnai olarak da kısıtlı erginlerin bakım ve korunmalarının sağlanması için onların kişiliği ve malları üzerinde ana, baba veya evlat edinenin sahip oldukları hak, yetki ve yükümlülüklerin tümüdür.
TMK m.335/1’e göre, ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır. Dolayısıyla, on sekiz yaşını doldurmamış ve evlenme ya da yargısal yolla ergin kılınmamış küçükler kural olarak velayete tabi olurlar.
Velayete tabi olanlar kural olarak ergin olmayan çocuklardır. Ancak, hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe, kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babalarının velayeti altında kalırlar . Kısıtlanan ergin çocuklar kural olarak vesayet altına alınmayıp velayet altında bırakılır.
Velayet hakkı, ana ve babaya sadece çocuklar üzerinde tanınmıştır. Ana ve baba dışındaki kişiler çocuk üzerinde velayet hakkına sahip olamaz.
Evlilik devam ettiği sürece, ana ve baba velayeti birlikte kullanır.
Çocuğun ana ve babası doğum anında evli değillerse, velayet hakkı doğumla anaya ait olur. Ancak ananın küçük kısıtlı veya ölmüş olması veya velayetin doğumdan evvel kaldırılmış olması hallerinde, hâkim çocuğun velayetini vasiye verebileceği gibi babaya da verebilir.
Velayet şahsa sıkı sıkıya bağlı olan haklardandır. Bu itibarla sağlar arası bir hukuki işlemle başkalarına devredilemeyeceği gibi ölüm halinde mirasçılara da geçmez.
Velayet süreye bağlıdır ve kural olarak çocuğun erginliğine kadar devam eder. Ayırt etme gücüne sahip çocuğun on sekiz yaşını doldurmasıyla birlikte velayet kendiliğinden sona erer. Ayrıca, çocuğun evlenmesi veya mahkeme kararı ile ergin kılınması da velayeti sona erdirir.