Çocuk Edebiyatı Eserleri II

Türk ve Dünya Çocuk Edebiyatı Eserlerini İnceleme

Görsel Tasarım

Görseller, okul öncesi çocuk kitaplarının en önemli ögeleridir. Temel okuryazarlık eğitiminden önce kavram gelişimini destekler. Konu, olay, mekân ve kahramanın zihinde canlandırılmasını sağlar.

Çocuğun algılamakta güçlük çekeceği kavramlar resimlerle gösterilir. Süsleme amaçlı olabildiği gibi açıklama ve tanımlama amaçlı da olabilir. Okul öncesi öğrenciler, parlak, sıcak ve canlı renkleri severler ve resimlere ilgi duyarlar. Çocuk kitaplarında resimler sanat değeri taşımalı, çocuklarda estetik duyguyu geliştirmelidir. Okul öncesinde dörtte bir metin, dörtte üç resim dengesi kurulmalıdır.

Dil ve Anlatım

Okul öncesine yönelik metinlerde söz varlığı, cümle, söz sanatları önemlidir.

Söz Varlığı

Bir kimsenin anlamını bildiği ve gerektiğinde kullanabildiği sözlerin tamamı demektir. Okul öncesine seslenen metinlerde çocukların anlamını bildiği kelime dağarcığını dikkate alınmalıdır.

Etkin söz varlığı ve edilgin söz varlığı olmak üzere iki türlü söz varlığından söz edilebilir. Etkin söz varlığı günlük konuşma dilinde anlamı bilinen ve gerektiğinde kullanılan kelime sayısı; edilgin söz varlığı ise kişinin anlamını bildiği ancak konuşma dilinde kullanmadığı kelimelerin tamamıdır. Okul öncesi öğrencilerin etkin bin beş yüz-iki bin dolayında iken, edilgin söz varlığı on bine yakındır. Edebi metinlerde etkin ve edilgin söz varlığının içine az kullanılan ve anlamı çocuk tarafından bilinmeyen kelimeler serpiştirilebilir.

Cümle

Okul öncesine seslenen metinlerde cümleler dilin kurallarına uygun, düzgün ve anlaşılır olmalıdır. Öğrencilerin dikkat süreleri kısadır. Uzun cümleleri takip etmekte güçlük çekerler. Bu nedenle basit, kurallı cümleler kullanılmalı, devrik cümlelere fazla yer verilmemeli, cümle ortalama beş kelimeden oluşmalıdır.

Söz Sanatları

Çocuklar, dili öğrenmeye başladıkları andan itibaren benzetmelere eğilimlidirler. “Dondurma dağ” gibi doğal benzetmeler yapabilirler. Masallardaki teşhis (kişileştirme), intak (konuşturma) ve abartmaları yadırgamazlar. Hikâyelerde hayvanlar, bitkiler konuşabilir. Bu nedenle çocuklara yönelik edebî metinlerde dil gelişimi dikkate alınmak kaydıyla abartma, benzetme, kişileştirme ve konuşturma gibi söz sanatlarına yer verilebilir. Söz sanatları çocuklara dilin inceliklerini fark ettirir, dil zevki ve dil sevgisi kazandırır.

Konu

Okul öncesine yönelik yayınlarda konu, çocukların yakın çevresinden seçilmeli; aile sevgisi, doğa, hayvanlar, olağanüstü nesne ve olayları işlemeli; çocukları düş kurmaya yönlendirmelidir. Konunun işleniş biçimi de önemlidir. Konunun ilginç olması yanında çocuğun zihninde ve gönlünde iz bırakması da gerekir. Özgünlük konuda değil, konunun işlenişindedir. Çocuk yayınlarında işlenen konular çocukların ilgi ve ihtiyaçlarına cevap vermeli, aileye ve çevreye sevgiyi aşılamalı, hayal dünyasını zenginleştirmeli; şefkat, merhamet, çalışkanlık, yardımseverlik gibi değerleri yüceltmeli; ideolojik dayatmalara yer vermemeli; inandırıcı olmalı; sebep sonuç ilişkisini vurgulamalıdır.

İleti-Mesaj

İleti, metnin taşıdığı ana düşüncedir. İleti doğrudan verilmemeli, çocukların iletiyi metinden çıkarmasına fırsat tanınmalıdır.

Kültürel Özellikler

Bütün kültür ögeleri ve motifleri edebî metinler yoluyla çocuk okurlara sunulur. Geleneklerden atasözleri ve deyimlere, türkülerden halk oyunlarına bütün toplumsal ögeler kültür kapsamındadır. Edebiyatla bu ögeler genç kuşağa ve geleceğe taşınır.

Kahramanlar

Okul öncesi öğrencileri iyi ya da kötüyü temsil eder kahramanlar aracılığıyla tercihlerini yapar, kimden yana olmaları gerektiğini belirlemiş olur.

Çocuklar, edebî metinlerin kahramanlarıyla özdeşlik kurarlar ve onları kendilerine örnek alırlar. Bunun için kahraman, öğrencinin yaş grubuna yakın ve gerçek hayattaki gibi inanılır ve güvenilir biri olmalıdır. Kusursuz, mükemmel kahramanlarla özdeşlik kurmak zordur.

Ortam

Olayın geçtiği yerdir. Çocuk edebiyatı metinlerinde ortam, gerçek hayatta karşılaştığı ortamlara bire bir benzemese de, çocuğun girebileceği, zihninde canlandırabileceği bir ortam olmalıdır. Olay, düşsel (fantastik) bir ortamda da geçebilir. Ancak çocuğun dünyasına uygun olmalıdır.

Tasvirler (Betimlemeler)

Çocuk edebiyatı metinlerinde tasvirler olayın, kahramanın ve mekânın zihinde canlandırılmasını sağlar. Bu nedenle tasvirler, yalın, açık ve anlaşılır olmalıdır. Çocuklar, karmaşık ruh tasvirlerini sıkıcı bulurlar. Ancak kişi, olay ve mekânla ilgili ayrıntılı tasvirler ilgi çekicidir.