Ceza Muhakemesinin İşleyişi ve Ceza Muhakemesi Şartları

Ceza muhakemesi, bir suç işlendiği iddiasıyla başlar. Suç şüphesi olmadan ceza muhakemesi başlamaz. Suç şüphesi ise ihbar, şikâyet, ceza muhakemesi makamlarının kendiliğinden bir olaydan haberdar olması gibi çeşitli yollarla ortaya çıkabilir. Suç şüphesinin bazı delillere dayanması, ciddi bulunması hâlinde soruşturma yapılır. Soruşturma evresinde deliller, Cumhuriyet savcısının emir ve talimatları doğrultusunda kolluk tarafından hukuka uygun yöntemlerle toplanır. Cumhuriyet savcısı ,soruşturma evresinin sonunda bir iddianame düzenleyerek mahkemeye verir. İddianame mahkeme tarafından kabul edilirse, soruşturma evresi sona ermiş; ceza muhakemesinin ikinci evresi olan kovuşturma evresi başlamış olur. İddia ve savunma makamının ortaya koyduğu, gerektiğinde mahkeme tarafından da resen toplanan delillerin yargılama makamı huzurunda tartışılması ve değerlendirilmesi sonucunda, yargılama makamı son kararını verir.

İlk derece mahkemesinin hükmüne karşı, iddia ve savunma makamında yer alan süjelerin kanun yoluna başvurabilir. Temyiz incelemesi sonucunda karar bozulursa ilk derece mahkemesi bozmaya uyar ya da direnir. Mahkeme bozma kararına uyarsa yeni bir hüküm kurar ve bu hüküm de aynı şekilde denetime tabidir. Buna karşılık, ilgili ceza dairesinin bozma kararına direnme söz konusu olursa Yargıtay Ceza Genel Kurulu tarafından kesin olan bir karar verilir.

Ceza muhakemesi şartları, muhakemenin yapılmasının kanun koyucu tarafından varlığı ya da yokluğuna bağlandığı koşullara denir. Ceza muhakemesi şartları suçun unsurlarından değildir. Bilakis bunlar muhakeme hukukuna ait kurumlardır. Soruşturma evresinde bir muhakeme şartının gerçekleşmediği ve gerçekleşme imkânının da olmadığı tespit edilirse, kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilerek muhakeme sonlandırılır. Kovuşturma evresinde şartın gerçekleşmesi veya gerçekleşmemesi hâllerinde nasıl hareket edileceği kanunda açıkça ifade edilmiştir. Buna göre; soruşturmanın veya kovuşturmanın yapılması şarta bağlı tutulmuş olup bu şartın gerçekleşme ihtimalinin bulunmadığının anlaşılması hâlinde, davanın düşmesine karar verilir. Muhakemenin yapılıp yapılmamasını etkileyen koşullar, genel olarak, şikâyet, talep, izin, yabancı devlet şikâyeti, dokunulmazlığın bulunmaması, sanığın akıl hastası olmaması şeklinde sıralanmaktadır.

Ceza muhakemesinin yapılabilmesi, bir ya da birkaç muhakeme şartının gerçekleşmesine bağlı tutulmuşsa bu şartların gerçekleşip gerçekleşmediği şartın niteliğine göre muhakemenin her ilgili aşamasında resen araştırılır. Soruşturma evresinde bir muhakeme şartının gerçekleşmediği ve gerçekleşme imkânının da olmadığı tespit edilirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilerek muhakeme sonlandırılır. Şartın gerçekleşme ihtimali varsa bu durumda ne yapılacağına ilişkin bir düzenleme CMK’ da yer almamaktadır. Bu bağlamda en uygun hareket tarzı olarak dosyayı hiçbir işlem yapmadan (en fazla zamanaşımı süresinin dolmasına kadar) bekletmek, şartla ilgili olanları durumdan haberdar etmek gerekir.

Soruşturmanın veya kovuşturmanın yapılması şarta bağlı tutulmuş olup bu şartın gerçekleşme ihtimalinin bulunmadığının anlaşılması hâlinde, davanın düşmesine karar verilir. Buna karşın şartın henüz gerçekleşmediği, ancak gerçekleşme ihtimalinin bulunduğu anlaşılırsa şartın gerçekleşmesini beklemek üzere durma kararı verilir. Bu karara itiraz edilebilir (CMK m.223/8).