Risk Kontrolü ve Değerlendirmesi
Giriş
Genellikle ölüm, yaralanma, maddî veya manevî kayıplara neden olan veya olabilecek kazalardan 5510 sayılı kanunun 13. maddesine nedensellik bağı ile ilişik tehlikeler tek faktör tekniği, enerji tekniği, çok etken tekniği, domino tekniği, insan faktörleri tekniği, sistem tekniği ve kombinasyon tekniği olmak üzere farklı yöntem kullanılabilir.
Mesleki riskleri, beyin fırtınası tekniği, gordon tekniği, sinektik tekniği, philips 66 tekniği, zihin haritalama tekniği, doğrusal programlama tekniği gibi yöntemler kullanılabilir.
İmalat sanayisinde FMEA, bakım ve onarım atölyelerinde Elmeri, zaman sıkıntısı varlığında matris yöntemleri, geçmiş istatistiklerin varlığında Monte carlo analizi, ekip lideri tecrübesi eşliğinde Balık kılçığı yöntemi en çok tercih edilen yöntemlerdir.
Risk Kontrolünde Tehlike Teorileri
Sürekli iyileştirme felsefesiyle sıfır riske gidebilmek için sık kullanılan 6 tehlike belirleme tekniğini anlamaya çalışalım.
1. Tek faktör teorisi: Yaşanması muhtemel kazaya sebep olacak tehlikenin tek bir nedenin var olduğu şeklinde değerlendirilmiştir. Modern iş sağlığı ve güvenliği anlayışında, mevcut risklerin tamamının önlenebileceği hedefine yürürken, tehlikenin ve muhtemel sonuçlarının tamamının önlenebilmesi adına yeterliliğini yitirmiş bir tekniktir.
2. Enerji teorisi: Bu tekniğe göre enerji boşalmasının büyüklüğü, muhtemel hasar veya kaybın hayatiliğinin sebebidir. Uygulama alanının darlığı ve anlaşılmasının zorluğu nedeniyle pek kullanılmayan bir tekniktir.
3. Çok etken teorisi: Bir çok uzman tararfından kabul görmüş olan bu teknik, yaşanması muhtemel tehlike birden çok konuda gözden geçirildikten sonra, alınması gereken önlemleri kurgulama tekniğidir.
4. Domino teorisi: Bu yönteme göre bir riski kontrol altına alabilmesi, sosyal ve kalıtsal çevre, kişinin hatası, güvensiz koşul ve hareketler, kaza ve yaralanmadan oluşan zincirin tüm halkalarının kontrol altına alınmasının sonucu olabilir.
5. İnsan faktörleri teorisii: İnsan hatasından kaynaklanabilecek muhtemel risklerin kontrol altına alınması gerektiğini belirten bir yöntemdir. Çalışanların eğitimsizliği, uyumsuzluğu, tecrübesizliği, dalgınlığı, dikkatsizliği, düzensizliği, akli meleke eksikliği, özel gurupların engelleri gibi durumların varlığını görmemizi isteyen bir kök analizidir.
6. Sistem teorisi: Kontrol altına alınması gereken riskleri oluşturan çalışmaya insan, makine ve çevre üçgeninde irdeleyen bir yöntemdir.
7. Kombinasyon teorisi: Birden fazla önlem tekniğinin bir arada bir olay içerisinde kullanılmasıdır.
Risk Kontrolünde Risk Belirleme Teorileri
Sürekli iyileştirme felsefesiyle, sıfır riske gidebilmek için sık kullanılan 6 tekniği anlamaya çalışalım.
1. Beyin fırtınası teorisi: Tecrübeli ve objektif bir takım liderinin varlığının gerek şart olan bu teknikte, takım elemanlarının fikirlerine sansür uygulanmamalı, fikirler övülmemeli veya yerilmemelidir.
2. Gordon teorisi: Gordon tekniğinde sadece tehlike verilip muhtemel riskler ve alınması gereken önlemlerin tartışılması sağlanır.
3. Sinektik teorisi: Üç temel analoji üzerinden çalışılmaktadır. Olayın basitleştirerek ilişiklendirilmesi doğru analoji, olayı zıtlıkları ile ilişiklendirmeye ters analoji, kişisel anlatımına ise kişisel analoji denir.
4. Philips 66 teorisi: Çalışma ortamında mevcut tehlike kaynağını muhtemel sonuçlarını, 6 kişilik, 6 guruba yöneltilen her soruya 6 dakika süre verilerek sonuçlarının değerlendirilmesi şeklinde çözümüdür.
5. Zihin haritalama teorisi: Yoğun mevzuat bilgisine, karma işlerin yapıldığı çalışma ortamlarında zihin haritalama tekniği uygun bir yöntem olarak karşımıza çıkmaktadır.
6. Doğrusal programlama teorisi: Sınırlı kaynakların en etkin biçimde kullanılması tekniğidir. Yöneylem çalışmalarında en yaygın kullanılan bu yöntem, belirli eşitlik ve eşitsizlikler tararfından kısıtlayıcı koşulları belirleme ve optimum fonksiyonları türetme yöntemidir.
Risk Değerlendirme Teorileri
Kalitatif Risk Değerlendirme
1. L Tipi (5*5) Matris Analizi: Çok kolay hazırlanabilirliği, kısa sürede ve tecrübe eksikliğinde bile kullanılıyor olması avantajı sayesinde sayıları giderek azalsa bile uzmanların tercih ettiği bir yöntemdir.
2. Hata Türleri ve Etki Analizleri (FMEA): Geniş teorik bilgi gerektirmeyen, kullanımı kolay, ferdi çalışmaya ve ekip çalışmasına uygun, yaygın kullanılan bir metottur.
3. Fınne - Kinney Metodu: Tehlikenin frekası, olayın meydana gelme olasılığı ve olayın şiddeti olmak üzere üç parametre ile çalışılmaktadır.
Kantitatif Risk Değerlendirme
İstatistiksel veri serisinin en ortasındaki değere medyan, en çok tekrarlanan değere mod denir.
1. Monte Carlo Simülasyonu: Muhtemel olasılıkların tamamanı gösteren, risk etkilerinin kantitatif etkilerini değerlendiren bir yöntemdir.
2. Markov Analizi: Gelecek çalışmaları, geçmişten ayrı değerlendiren bir yöntemdir.
3. Bayes Ağları: Tek bir çıktıya dayanmadan tüm değişkenleri irdeleyen bir yöntemdir.
4. Hazop: Kimyasal kullanımında kullanılan bir yöntemdir. Bu yöntemde kullanılan parametreler; çalışma düğümleri, hedef, klavuz kelimeler, sapma, sebepler ve sonuçlardır.