Psikososyal Risk Etmenleri

Günümüzde çalışma ortamlarındaki artış birçok mesleki riskleri de beraberinde getirmektedir. Mesleki riskler genel olarak iki ana başlık altında toplanır. Bunlar, fiziksel tehlikeler ve psikososyal tehlikelerdir. Fiziksel tehlikeler; biyolojik, biyomekanik, kimyasal ve radyolojik tehlikeleri kapsar. Psikososyal tehlikeler ise Uluslararası Çalışma Örgütüne (ILO) göre; iş tasarımının, iş örgütlenmesinin ve yönetiminin, işin gerçekleştirildiği toplumsal ve çevresel koşulların psikolojik, toplumsal veya fiziksel hasara yol açma potansiyeli taşıyan boyutlarıdır. Bu etkileşimler yaşanma ve algılanma biçimleriyle çalışanın sağlığı için tehlike oluşturur. Fiziksel ve psikososyal tehlikelere maruziyet iki yolla ortaya çıkar, doğrudan fiziksel yolla veya psikolojik stres üzerinden. İşyerinde sağlığı olumsuz etkileyebilecek psikososyal risk etmenlerini stres başta olmak üzere çalışma süresi, çalışma ortamı, yönetsel ve çalışanlarla ilgili faktörler, ücret, sendikalaşma, hamileler ve emziren çalışanlar, genç çalışanlar, bezdirme (mobbing), ayrımcılık şiddet ve taciz olacak şekilde sıralayabiliriz. Psikososyal risk etmenleri; diğer risk etmenleri ile karşılaştırıldığında iş sağlığı ve güvenliği alanının az bilinen; fakat “yeni ve gittikçe artan” riskleri olarak tanımlanmaktadır. Psikososyal riskler çok büyük ölçüde stresle eşanlamlı olarak ele alınmaktadır. Stres, günlük yaşamda karşılaşılan olayların ve insan ilişkilerindeki baskının sonucu hissedilen sıkıntı ya da zorlanma durumu olarak tarif edilir. İşin strese yol açan özellikleri, işin yapıldığı koşullar ve iş çevresi ile işin içeriği olarak iki ana bölümde incelenir. Psikososyal risk etmenlerine sebep olan fiziksel, biyolojik, kimyasal risk faktörlerinin yanında psikolojik nedenler daha fazla ve daha etkilidir. Bu nedenlerle çalışanda başta stres olmak üzere ortaya çıkan psikososyal risk etmenleri, çalışanda fiziksel, psikolojik, davranışsal ve kurumsal sorunların yanında iş kazalarına da neden olmaktadır. İş stresi, kişilerin iş ilişkilerinden doğan ve insanı normal fonksiyonlarından alıkoyan değişiklikler getiren bir durum olarak da tanımlanmaktadır. İş stresi; organizasyonel norm ve uygulamalar, güvene dayalı olmayan kişilerarası ilişkiler, iş ve iş yükü, işin gelişim fırsatları içermemesi, çalışma ortamının fiziksel özellikleri olmak üzere beş temel faktörde toplanmıştır. Çalışma ortamında psikososyal risk etmenleri arasında önemli bir yere sahip olan diğer bir risk faktörü ise bezdirme (mobbing) dir. Bezdirme veya diğer adıyla mobbing; İntikamcı, acımasız, şeytanca ve onur kırıcı eylemler aracılığı ile bir işçiye ya da işçi grubuna zarar vermeyi amaçlayan saldırgan davranış olarak tanımlanır. Mobbingi beş ana başlık altında toplamak mümkündür. bu başlıkları; kişinin iletişimine yönelik saldırılar, sosyal ilişkilere saldırılar, itibara saldırılar, kişinin yaşam kalitesi ve mesleki durumuna saldırılar, kişinin sağlığına doğrudan saldırılar olarak sıralamak mümkündür. Mobbing sonucunda kişide bir çok psikolojik bozukluklar baş gösterir.

Şiddet de yine çalışma ortamında meydana gelebilecek ve çalışanda fiziksel ve psikolojik yönden birçok olumsuz etkiler oluşturabilecek psikososyal risk etmenlerinden biridir. Şiddet; kişinin kendisine, başka birisine veya topluma uyguladığı güç olarak tanımlanır. Başka bir tanımda ise çalışma ortamında şiddet; bir veya birden fazla çalışanın diğer çalışan veya çalışanlara karşı gösterdiği fiziksel veya ruhsal olumsuz sonuç oluşturan davranışlar olarak tanımlayabiliriz. Şiddeti fiziksel ve psikolojik şiddet olarak ikiye ayırmak mümkündür. Sonuç olarak, çalışma ortamında stresi kontrol altına almak bir bakıma psikososyal risk etmenlerinide kontrol altına almak demektir. Stres ile mücadelede, stresin olumsuz etkilerini kontrol altına almak için öncelikle çevreyi kontrol altına almak gereklidir. Bu bakımdan stres yönetiminde birinci olarak; stres kaynaklarının ortadan kaldırılması veya kontrol altına alınması, ikinci olarak stresin etkilerinin yok edilmesi, üçüncü olarak ise bireylerin strese karşı daha güçlü kalabilmeleri için dirençlerinin arttırılması gerekmektedir.