Yapılaşma Kuramı

Yapılaşma kuramı, çağdaş sosyolojinin en yeni ve en gözde kuramıdır. Yapılaşma kuramı, 1980’lerden itibaren sosyolojik kuram literatüründe belirleyici bir pozisyona sahiptir. Bilindiği üzere, 19. yüzyıldan bu yana sosyolojide başta birey-toplum olmak üzere çeşitli düalizmler (eylem-yapı ve pozitivizm-hermeneutik düalizmi gibi) egemendir. Yapılaşma kuramı, söz konusu düalizmlere karşı çıkmıştır. Çünkü birey-toplum birbirleriyle ilişkilidir. Birey, topluma ait bir varlıktır. Toplumu olmayan birey yoktur. Toplum, bireylerden oluşur. Birey toplumla, toplum da bireyle bağlantılıdır. Birey ve toplumu birbirinden koparmak, onları birbirlerinden soyutlayarak tahlil etmek mümkün değildir. İşte, bu bağlamda, yapılaşma kuramı, sosyolojide birey-toplum bağlantısına işaret eden ana kuramdır. Yapılaşma kuramı, sosyolojide düalizmin (ikircikli durumun) aşılması için bireyi temel alan mikro kuramlar ile toplumu esas alan makro kuramların bir sentezini yapmak ve böylece sosyolojik kuramı yeniden yapılandırmayı hedeflemiştir.

Bu ünitenin amacı, çağdaş sosyolojinin ana kuramlarından biri olan yapılaşma kuramını ana hatlarıyla tanıtmaktır. Yapılaşma kuramını öğrenilmesi, aynı zamanda, çağdaş sosyolojide etkin olan işlevselciliğin, yapısalcılığın, post-yapısalcılığın ve sembolik etkileşimciliğin daha iyi anlaşılmasına da imkân tanır.

Yapılaşma kuramının kökleri, sosyolojinin kurucularından Max Weber ile Emile Durkheim Durkheim’ın sosyolojik kuramlarına uzanır. Yapılaşma kuramı, sosyolojik analizin merkezine “bireyi” yerleştiren Weber ile sosyolojisinde “toplumu” ön plana çıkaran Durkheim’dan yola çıkmış, onların sosyolojilerini yeniden biçimlendirmeye çalışmıştır.

Max Weber, sosyolojik analizin birimi olarak bireyi ele almıştır. Weber’in sosyolojisi, bireye ve onun eylemlerine, yani sosyal eyleme odaklanmıştır. Weber, bireyin eylemlerini anlamaya yönelen sosyoloji çizgisiyle (yorumlayıcı sosyoloji anlayışıyla), yapılaşma kuramının önünü açmış bir sosyologdur.

Emile Durkheim, sosyolojisinde, bireye değil, topluma önem vermiştir. Durkheim, sosyolojik analizin birimi olarak toplumu ele almıştır. Durkheim, sosyolojinin görevinin toplumu araştırmak olduğunu öne sürmüştür. Durkheim, toplumun kudretine vurgu yapan sosyoloji çizgisiyle (pozitivist sosyoloji anlayışıyla), yapılaşma kuramının inşasında etkili olmuştur.

Yapılaşma kuramı, Anthony Giddens tarafından geliştirilmiştir. Giddens, sosyolojik kuramın temel problemleri üzerine kafa yormuştur. Giddens, sosyolojik analizlerde birey ile toplumun birbirinden kopartılarak ele alınmış olmasını sosyolojik kuramın ana problemi olarak görmüştür. Giddens, yapılaşma kuramında bireyi/eylemi ele alıp toplumu/yapıyı dışlayan kuramlar (mikro kuramlar) ile toplumu/yapıyı merkeze alıp bireyi/eylemi dışlayan kuramları (makro kuramları) eleştirmiştir.

Giddens, sosyolojik kuramını birbirlerine sıkıca bağlı olan birey/eylem ile toplumun/yapının birlikte ele alması gerektiğini ileri sürmüştür. Giddens, yapılaşma kuramında özellikle makro kuramların (işlevselciliğin ve yapısalcılığın) eleştirisini yapmıştır. Giddens, yapılaşma kuramıyla, hem makro yapıları hem de bireyleri esas almıştır. Yapılaşma kuramına göre, yapılar bireylerin, bireyler ise yapıların dışında değildir.

Yapılaşma kuramının anahtar terimleri, yapılaşma, yapının ikiliği, yapı, sistem, kurallar, kaynaklar, eylem, fail, faillik ve bireydir.

Yapılaşma kuramı, Emile Durkheim’dan ve Max Weber’den kaynaklı metodolojik ve teorik düzeydeki ikilik sorununa yoğunlaşmıştır. Yani yapılaşma kuramı, metodolojik düzeydeki pozitivizm-hermeneutik, teorik bazda belirginleşen yapı-eylem ikiliğini aşma girişimidir.

Yapılaşma kuramı, Durkheim ve devamcılarının sosyolojisinin (pozitivist sosyolojilerin), toplum/yapı konusunda güçlü, birey/eylem konusunda zayıf olduğunu, buna karşın Weber ve devamcılarının sosyolojisinin (yorumcu sosyolojilerin), birey/eylem konusunda güçlü, toplum/yapı konusunda zayıf olduğunu iddia etmiştir.

Yapılaşma kuramı, işlevselciliği reddetmiştir.

Yapılaşma kuramı, yorumcu sosyoloji geleneğine daha yakındır.

Yapılaşma kuramı, sosyolojik kuramın merkezi problemi olan toplumbirey ikiciliğine odaklanmıştır. Yapılaşma kuramı, toplum-birey düalizmini reddetmiştir.

Yapılaşma kuramı, toplum-merkezli kuramlarla birey-merkezli kuramların sentezini yapmaya çalışmıştır.

Yapılaşma kuramı, hem yapıyı hem de eylemi önemsemiş, ikisi arasındaki karşılıklı ilişkiyi çözümlemeye girişmiştir.

Yapılaşma kuramı, yapıları, kurallar ve kaynaklar olarak ele almıştır.

Yapılaşma kuramı, yapının ikiliği fikrini ön plana çıkarmıştır.

Yapılaşma kuramının güçlü ve yeterli bir sosyolojik kuram olmadığı iddia edilmiştir.

Yapılaşma kuramı, birey-toplum düalizmini aşmada basite kaçmıştır.

Yapılaşma kuramı, sosyal hayatta baskı, güç, zorlama ve kısıtlamayı çok ciddiye almamıştır.

Yapılaşma kuramı, sosyolojik kuramın merkezi problemi olarak bireytoplum düalizmini görmüş, böylece sınıfı sosyolojik analizin kalbine yerleştiren Marx’ı devre dışı bırakmıştır.

Yapılaşma kuramı, sınıf savaşımı, sömürü ve eşitsizlik gibi konulara duyarsız kalmıştır.