Çağdaş Moda Olgusu ve Kavramsal Analizi
Çağdaş Moda Olgusu: Kavram ve Tanımlamalar
Yüzyıllar boyunca moda kavramı; sosyologların, kültürel çalışmalar yapan araştırmacıların, tarihçilerinin, eleştirmenlerin, akademik teorisyenlerin ve ekonomistlerin çalışma konularından birisi olmuştur. Yıllar içinde değişen moda kavramını kapsayan, moda davranışına ve ince ayrımına odaklanan binlerce tanımlama yapılmıştır. Bu tanımlamaların geneline bakıldığında analitik yorumlamaların ve yaşananların özünü, modayı uygarlıkların karmaşık, çoğu zaman kafa karıştırıcı ve görünen özelliği olarak tanımladıkları görülmektedir. Daha da önemlisi, bu tanımların özü birbiriyle ilişkili moda davranışı kavramlarının temel yapısına uyarlanabilir. Bu kavramlar, moda teorisinin çağdaş gelişimindeki son teknolojik gelişmeleri de içermektedir.
Giyim kültürünün önlenemez bir hızla moda kültürüne doğru yol alışında yalnızca Fransız Devrimi’nin, kısaca çağ değiştirici özelliği olan bir toplumsal dönüşümün mührünü görmek konuyla belli bir perspektifte tutmak ile olur. Hangi uygarlığın ürünü olursa olsun, insan hemen hemen her çağda bedenini değiştirme isteğini köklü biçimde duymuş olması, farklı motivasyonların Moda’nın gelişimini ve yazgısını belirlediğini göstermektedir. Bernard Rudofsky 1972 yılında yayımladığı “The Unfashionable Human Body” isimli incelemesinin, “The Fashionable Body” bölümünde, “yeryüzünde insandan başka gövdesinin biçimini değiştirmeye kalkışan, onunla uzlaşamayan bir canlı türü yoktur” saptamasında insanoğlunun bu çabasını moda ile birleştirerek gerçekleştirmesinde ki çarpıcılığı ifade etmede yeterli olmaktadır. İnsanların bedenleriyle yaşadıkları sıkıntılı ilişkinin tarihsel birikiminin, giyim-kuşam kültürünün yaygın toplumsal bir olgu haline dönüşmesini sağlayan modayla birlikte yeni boyutlar kazandığı inkâr edilemez bir gerçektir.
Moda, toplumların bir yanda bütünleşme diğer yanda ise farklılaşma ihtiyacından meydana gelmektedir. Modanın yaygınlaşması zamanla onu yok olmaya da sürüklemektedir. Moda daima geçmiş ile gelecek arasında ki eşikte durur ve bu sayede en azından doruk noktasında olduğu sürece, pek az fenomenin verebileceği güçlü bir şimdi duygusunu verir. Bu bağlamda modanın tüketim çarkı çok geniş bir alanı kapsamaktadır.
Moda ile ilgili tanımlardan birkaçı şöyledir:
- Bir grup insanın seçimlerinde, onlara fayda eşlik etse de, onun tarafından belirlenmeyen bir dizi yinelenen değişiklik.
- Moda, herhangi bir zamanda hakim olan tarzdan daha fazla veya daha az bir şey değildir.
- Moda şu anda neyin uygun olduğuna dair bir kavramdır.
Tüm bu tanımlamaların yanı sıra etimolojik olarak moda (fashion), giyim (clothing), giyim eşyaları (garment) ve giyim kuşam (apparel) gibi zaman zaman modanın eşanlamlıları olarak kullanılan diğer sözcüklerden ayrılmaktadır. Bu sözcükler somut birer nesne iken moda soyut bir kavramdır.
Tüketim Nesnesi Olarak Moda Kavramı
Moda hem bir nesne hem de davranışsal bir süreç olarak kavramsallaştırılabilir. Genelleştirilmiş moda kavramında modanın iki ayrı boyutta, moda nesnesi ve moda süreci üzerinde kavramsallaştırılabileceğini görülmektedir. Bu boyutların ayrı ve farklı çağrışımları vardır.
Hem bir nesne hem de bir süreç olarak moda, onları diğer davranış fenomenlerinden ayıran benzersiz özelliklere sahiptir. Modanın bazı kritik özelliklerinin ve unsurlarının bir özeti, moda fenomeninin belirli bir davranış fenomeni olarak nasıl farklılaştırılabileceğinde yatmaktadır.
Moda nesnesinin özelliklerine bakıldığında; moda nesnesi, özellikle fiziksel ürünlerdeki bir dizi benzersiz özelliğe sahiptir.
Bu özelliklerin çoğu veya tamamı tüketici ürünü veya tüketici hizmeti tarafından bir moda nesnesi olarak nitelendirilebilir. Bu özellikler en çarpıcı biçimde giyim, otomobil ve mobilya gibi büyük tüketici harcamalarında belirgindir. Barınma, yiyecek ve beslenme seçimi, eğlence ve hizmetler dahil olmak üzere tüketici kararının diğer önemli alanlarında, modanın özellikleri sıklıkla tüketicinin karar vermesinde kritik değere sahiptir.
Bir Süreç Olarak Moda Kavramı
Bir nesnenin kitlesel ölçekte kabul edilen bir moda olarak ortaya çıkışı, karmaşık ve çok yönlü bir davranışsal süreci kapsamaktadır. Bu karmaşık moda sürecini altı temel unsurla karakterize edilen en temel bileşenlerine ayıran, etkileşimli bir davranış sistemi olarak düşünülebilir. Bunlar; nesne,nesnenin amacı, sahiplenen bireyler,motivasyonlar, kabul düzeyi ve değişimin boyutlarıdır.
Moda sürecinin yayılması ve kabul edilmesinde etkin olan çeşitli mekanizmalar mevcuttur. Bu mekanizmalar; moda sürecinin klasik ve çağdaş perspektifleri, moda yayılma sürecinin sosyal mekanizmaları ve tüketici moda değişim ajanları kavramıdır.