Trafik Psikolojisi

Trafik Psikolojisi; sürücü davranışlarını ve bu davranışların altında yatan psikolojik süreçleri inceleyen, psikolojinin uygulamalı bir alt alanıdır. Psikoloji bilimi, 1900’lerin başından beri trafik güvenliğini sağlamak için trafikteki insan davranışlarını incelemektedir. Deneyimli sürücüleri bilimsel ölçütlere göre seçmek ve araştırma yapmak üzere Avrupa’da 1920’li yıllarda ilk laboratuvarlar kurulmuştur. Motorlu taşıtların sayısındaki artışla birlikte trafik kazalarının da artması, psikologları, insan faktörünün kazalardaki payını araştırmaya yöneltmiştir. Tüm bu durumlar Trafik Psikolojisi’nin ortaya çıkışına yol açmıştır.

Trafik psikologlarının başlıca çalışma alanları ve konularışunlardır: Sürücülerin kazaya yatkınlık, risk alma gibi davranışlarını, tutum ve stillerini araştırmak ve belirlemek; sürücülerin algısal ve bilişsel süreçlerini, psikomotor becerilerini incelemek; demografik değişkenleri çözümlemek, sürücü seçimi ve değerlendirmesi yapmak.

Trafik ortamı insan, araç ve çevre bileşenleri ile bu bileşenlerin etkileşiminden oluşur. Trafik kazalarının en önemli nedenleri arasında "kural ihlalleri" ve"sürücü hataları" gelmektedir. Güvenli sürücülük; sürücü davranış ve tutumları, sürücü performansı, sürücü eğitimi gibi konularda yapılan psikolojik çalışma veya yayınlarla, Trafik Psikolojisi kısa bir sürede ilgi ve çalışma odağı haline gelmiştir.

Dikkat, trafikte güvenlik için en önemli bilişsel süreçlerden biri olarak kabul edilmektedir. Araç kullanırken dikkatimizi farklı görevlere bölebilmek hayati önem taşır. Bu anlamda yola fırlayan bir top veya çocuğun dikkati çekmesi gibi seçici ve araç kullanırken cep telefonuyla konuşmak gibi bölünmüş dikkatten bahsedebiliriz. Trafik işaretleri gibi daha fazla odaklandığımız uyaranları daha çok hatırlarız. Gerek güvenli araç kullanımı, gerekse trafik işaretlerinin doğru bir şekilde algılanması gibi görevlerin yerine getirilmesinde dikkatin önemli bir rolü olduğu açıktır. Sürücü, trafik ortamındaki verileri algılar, belleğindeki kayıtlı bilgilerle karşılaştırır ve uygun tepkiyi verir. Araç kullanmada en etkin rolü görsel algı oynar

Trafik Psikolojisi’nde insan etkeni, özellikle trafik ortamını daha güvenli hale getirmek bağlamında “sürücülük becerileri” (veya sürücü performansı) ve “sürücülük tarzı” (veya sürücü davranışı) olarak iki temel alt başlık altında ele alınabilir. Sürücülük becerileri veya sürücü performansı, kişinin trafikte araç kullanırken gösterdiği performansa karşılık gelir; sürücünün ne yapabileceği ile ilgilidir. Sürücülük becerileri, bir sürücünün bilgi işleme gibi bilişsel süreçleriyle motor becerilerini kapsar. Sürücülük tarzı veya sürücü davranışları sürücünün ne yapmayı seçtiğiyle ilgilidir ve ihmal, hata, hız ve alkol sınırlarının ihlali boyutlarında sürücünün kişilik özelliklerinden doğrudan etkilenir. Hız yapma davranışının sürücü ile ilgili nedenleri; demografik özellikler, kişilik özellikleri ve bilgi işleme süreçleri olarak üç ana başlıkta toplanabilir. Alkol ise dikkat ve belleği ve neredeyse tüm algısal ve psikomotor becerileri olumsuz etkilemektedir.

Trafik Psikolojisi’ndeki başlıca araştırma yöntem ve teknikleri; gözlem, anket, sürüş simülasyonları ve kaza istatislikleri ve analizleridir. Gözlem sürücü davranışlarının gerçekçi ortamlarda incelenmesine olanak sağlayan bir yöntemdir. Anket yönteminde kişilerin sürücü davranışları ve sürücülük becerileri konusunda kendilerini değerlendirmeleri istenir. Sürüş Simülasyonları'nda, kullanıcıya simülatörde sürücü koltuğu açısından hareketli bir yol akışı ve çevre görüntüsü sunulur ve kullanıcı gerçek bir araçtaki gibi direksiyon, fren, debriyaj ve gaz pedalları, göstergeler, vites ve aynaları kullanarak simülasyon ortamında araç kullanır. Kaza istatistikleri ise belli bir bölgede meydana gelen kazaların mevsime, günün saatine, hava koşullarına, araç tipine ve kazanın kurbanlarına göre sınıflanmasına olanak sağlar.