Sanat Psikolojisi

Bu ünitenin birinci bölümünde sanat ve psikoloji ilişkisine giriş yapılmış, müziğin psikolojisi örneği üzerinde durulmuştur. Sanat dallarını ve psikolojinin sanatla kesişmeye uygun olan alt dallarını birlikte düşündüğümüzde sinemanın sosyal psikolojisi, tiyatronun klinik psikolojisi, dansın gelişim psikolojisi, mimari tasarımın endüstri psikolojisi, kent tasarımının çevre psikolojisi, edebiyatın politik psikolojisi, modern sanatların tüketici psikolojisi, resmin deneysel psikolojisi, halk sanatlarının barış psikolojisi, el sanatlarının eğitim psikolojisi, giysi tasarımının kültürler arası psikolojisi gibi noktalarda örnekleyebileceğimiz çok sayıda ve çeşitlenmeye açık, yüzü aşkın olasılığın olduğunu görürüz. Örneğin “müziğin sosyal psikolojisi” dediğimizde, müziğin bireysel dinleyiciler üstündeki etkisinin ötesine geçip değişik toplumsal gruplar içerisindeki (örneğin kentlilikköylülük, yaş grupları, etnik gruplar, dinsel gruplar, milli gruplar, cinsiyet grupları vb.) bireyler üstündeki etkilerine odaklanmış oluruz. Ayrıca, şarkıların grup hâlindeyken dinlendiğinde farklı etkilere yol açabildiğini ve müziğin çeşitli toplumsal gruplarla ilgili ön yargıların ve kalıp yargıların taşıyıcısı ve sürdürücüsü olabildiğini araştırma konusu yapabiliriz.

İkinci bölümde sanat psikolojisinin on temel izleği ve yönelimi açımlanmıştır. Bunlar; (1) sanatçının yaratım sürecinin psikolojik olarak (özellikle bilişsel, psikanalitik ve kişilik açılarından) çözümlenmesi, (2) sanat yapıtının bir çıktı olarak psikolojik açıdan (özellikle bilişsel, psikanalitik ve kişilik açılarından) çözümlenmesi, (3) sanat yapıtının sanatseverler ve özellikle de sanatsevmezler tarafından alımlanma süreci, (4) sanatçıyla ilgili genel tutumlar ve özellikle de olumlu/olumsuz kalıp yargılar, (5) sosyal psikoloji ekseninde bireysel ve toplu sanatlar ayrımı, (6) akıl hastalarının ürettiği sanat yapıtları ve sanat terapisi, (7) sanatın bir psikoloji yöntemi olarak kullanımı, (8) sanat eğitiminde psikoloji, (9) psikoloji bilgisiyle desteklenmiş sanat ve (10) sanat yapıtlarıyla desteklenmiş bir psikoloji eğitimidir. Bu izleklerden sanat eğitiminde psikoloji izleğine baktığımızda; sanat eğitimcilerinin psikoloji bilgisiyle donanmalarının, onların hem bilgi ve becerilerini öğrencilerine daha etkili bir biçimde aktarmalarını sağladığını hem de onların genç kuşaklar için öne çıkan bir rol modeline dönüşmesi sürecine katkı sunduğunu söyleyebiliriz.

Üçüncü bölümde sanat, sosyal psikoloji ve kültürler arası psikoloji açılarından yeniden ele alınmaktadır. Sanatın sosyal psikolojisine dair öne çıkan konular; toplumsal ve topluluksal duygular, toplumsal ve topluluksal kalıp yargılar, grup kimliği ve sanat, tüketim amaçlı sanat, yatırım amaçlı sanat ve kendinde sanat, telafi olarak sanat, güdülenme, özdeşleşme ve diğer konulardır. Kültürler arası sanat psikolojisi alt alanındaki konu başlıkları ise geleneksel ve çağdaş toplumlarda sanat psikolojisi, kültürlerin türdeşliği sorunu, sanat psikolojisinde çoklu kimlikler ve benzerlik-benzemezlik karşıtlamı gibi konulardır.

Dördüncü bölüm olan “Edebiyat, Sanat ve Psikoloji” bölümünde, edebiyat psikolojisi ve sinema psikolojisi başlıkları altında anlatı bilim yaklaşımı anlatılmakta ve olay örgüsü başta olmak üzere çeşitli anlatı ögeleri sunulmaktadır. Edebiyat ve sinemaya psikolojik bakışlar arasında Freud’dan esinlenen psikodinamik yaklaşımların yakın dönemlere kadar baskın olduğunu söyleyebiliriz. Ancak anlatı bilim yaklaşımı, daha güncel ve daha umut vadeden bir akım olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yaklaşım, edebiyat ve sinema metnini de insan yaşantısını da bir anlatıya benzetmektedir. Rus yapısalcılığından izler taşıyan bu yaklaşımda, metinler anlatısal ögelerine ayrılmaktadır. Bu ögeleri şöyle sıralayabiliriz: Olay örgüleri, doruklar, anlatısal çatışmanın niteliği, ortam-özyapı-olay ağırlığı, kişilik özellikleri, başkişinin/kişilerin ikilemleri ya da zıtlıkları, özdeşlik süreci, anlatı yeri, açılış ögesi, sonucun/bitirişin özellikleri, anlatının komşuları, geriye/ileriye bakışlar, gösterme ve anlatma ağırlığı, kişiden anlatım (örneğin 1. tekil), dil özellikleri, eş konuşmalar vb.