Postmodernizm

Modernizm Kavramı ve Eleştirisi

18. yüzyıl Aydınlanma Dönemi ile başlayan akıl çağı, modernizm (modern) kavramını gündeme getirerek bu yüzyıldan günümüze kadar gelen çağların modern çağlar olarak nitelenmesine yol açmıştır. Modernizmi betimleyen temel olgu ve kavramlardan bazıları ise rasyonellik, aklın egemenliği, bilimsel/evrensel doğrular, bilimsellik, sistematik düşünme ve pozitivizmdir. Modern teriminin içeriği, her çağda, her dönemde yeni olan şeylerle değişmekle birlikte, eskiden yeniye geçişi ifade etmektedir.

Postmodernizm ve Tarihsel Kökenleri

Postmodernizm, son 20 yıl içinde ortaya çıkan kapsamlı bir söylem alanıdır ve bu alan içinde birbirinden farklı hatta karşıt görüş ve yaklaşımlardan söz edilebilmektedir. En genel anlamda söylenecek olursa, postmodern söylemin temel özelliklerinden birisi yeni bir dönemi ifade etmiş olmasıdır. Bu, modernite olarak tanımlanan dönemin sona erdiği ve onu takip eden yeni bir dönemin ortaya çıktığı anlamını taşımaktadır.

Modernizme bir eleştiri olan postmodernizmin ise ortaya çıkışında üç faktörün önemli bir rol oynadığı kabul edilmektedir. Bu faktörlerden ilki, aydınlanmaya bütün yönleri ile karşı çıkan postmodernizmin aydınlanmadan kopuşunun, Nietzsche, Heidegger, yapısalcılık ve postyapısalcılığın antihümanizmi ve özneye yönelik eleştirisi tarafından hazırlanışına işaret eder. Postmodernizmin doğuşunda ikinci olarak, Avrupa’nın 20. yüzyıldaki politik tarihinin çok etkili olduğu rahatlıkla ifade edilebilir. Postmodernizmin doğuşunda etkili olan son faktör ise, Marksizm’in 20. yüzyıldaki durumu olmuştur

Bu kavramı ilk kez kullanan kişilerden biri İngiliz ressam ve sanat eleştirmeni J. W. Chapman’dir. O, 1870’li yıllarda avangart konumunda gördüğü resimleri postmodern olarak nitelemiştir. Daha sonra, Alman düşünür P. Pannwitz, Birinci Dünya Savaşı yıllarında yazdığı (1917’de) kitabı “Alman Kültüründe Bunalım”da, Avrupa’nın hümanist değerlerinin çöküşü anlamında postmodern kavramını kullanmıştır.

Alman kültür tarihçisi B. Rosenberg, 1950 yılında yazdığı eserinde (Mass Culture) postmodern kavramını, yeni bir kültürel oluşumu ifade edecek şekilde kullanmıştır.

Bununla birlikte, aynı dönemde P. Drucker ise postmodern kavramını farklı bir anlamda ve olumluluk ifade edecek şekilde kullanmaktadır.

Postmodern kavramının, önce mimariyi, sonra dans, tiyatro, resim, film ve müziği kapsayarak daha yaygın bir gerçeklik kazanması 1970’lerin ilk yıllarında gerçekleştirmiştir.

Klasik modernizmden postmodern bir kopuş, mimari ve görsel sanatlarda oldukça fark edilebilir olmasına rağmen, edebiyat alanında postmodern bir kopuş nosyonunu araştırmak daha zordur.

Postmodernizm, sanatın bütün alanlarına sirayet ettiği gibi, bilimlere de sirayet etmiştir. Nitekim sosyolojide “postmodern” kavram, 1968’de A. Etzioni ile göründü.

Postmodern kavramı, 1979 yılında Jean‐François Lyotard’ın “Postmodern Durum” adlı eseriyle sonunda felsefede görünmüştür.

Bilim felsefecisi Feyerband’ın da postmodern düşünceye önemli katkıları olmuştur. Nitekim o, bu konuda “ne olsa gider” ilkesini ileri sürmüştür.

Ayrıca kimi filozoflar da postmodernizmi, başta ikinci dönem felsefesindeki “dil oyunları” düşüncesiyle Wittgenstein olmak üzere, felsefede çeşitli düşünürlerce gerçekleştirilen “dilsel dönemeç”in uzantısı ya da doğal bir sonucu olarak değerlendirmektedirler. Baudrillad ise “Simülasyon” adlı yazısında, gerçekliğin yerine, “hiper‐gerçeklik”i koyar. Böylece o, metafiziğin bittiğini ve “hiper‐gerçeklik” çağının başladığını ilan eder.

Postmodernizmin Genel Özellikleri ya da Belirtileri

Belirsizlik, postmodern durumun önemli bir belirtisidir.

Parçalanma da postmodernizmin önemli bir belirtisi olarak karşımıza çıkar. Nitekim postmodern insan, ister bireysel ister toplumsal olsun her bütünleşmeyi hor görür

Çoğulcu yaklaşım da postmodernizmin önemli ilkelerinden birisidir. Postmodernizmde, çok farklı alanların görüşlerinin sentezlenmesi değil, farklı görüşlerin hep birlikte yaşama hakkına sahip olması söz konusudur.

Postmodernistler, tek olanın hâkimiyetini yadsımalarının ve çok kültürlülüğü savunmalarının tabii bir sonucu olarak “eklektik” bir tutum sergilerler

Postmodern belirtilerden bir diğeri de “kuralların bozumudur.” Bu belirti, tüm kurallılık ve uzlaşımsal otoriteler için de geçerlidir

Bütün bilgilerin göreceli olduğunu ileri süren görecelik de postmodernizmin önemli bir özelliğidir

Postmodern, geleneksel “ben”in içini boşaltır. İç ve dış boyut olmaksızın görünür bir yüzeysellikle “ben”i yok eder.

Postmodernizmin bir belirtisi de ironidir. Postmodernizm bu olguyu, perspektivizm diye adlandırır

Lyotard ve Postmodern Durum

Postmodern felsefe ya da bakış açısını benimsemiş olan birçok çağdaş filozoftan bahsetmek mümkündür. Bununla birlikte, bu filozoflardan özellikle Lyotard ve Baudrillard isimlerinin öne çıktığı söylenebilir. Elbette başka önemli postmodern düşünür ve filozoftan da bahsetmek mümkündür. Jean‐François Lyotard (1924‐1998)’ın 1979 yılında yazdığı “Postmodern Durum” adlı yapıtı, postmodernizm tartışmaları içinde önemli bir yapıttır. Onun bu yapıtında söyledikleri, postmodernizm açısından son derece kayda değer şeylerdir.

Jean Baudrillard ve Simülasyon Kuramı

Postmodern düşüncenin diğer önemli bir filozofu da postmodern dünyayı en az Lyotard kadar analiz eden Baudrillard (1929‐2007)’dır. Başlangıçta, Marksizm’den etkilenen Baudrillard, daha sonra Marksizm ile olan bağını kopararak kendi düşüncelerini oluşturmuştur. Onun düşüncelerinin iki ana dönemden geçtiği kabul edilir. Birinci dönemde Baudrillard, tüketim toplumuyla ilgilenmiş ve daha ziyade üretim ve tüketim etrafında örgütlenen toplumsal düzen içinde gündelik yaşama bakışta kullanılabilecek bazı eleştirel bakış açıları çabası içinde olmuştur. 1970’li yılların ortalarından sonra ise bu kez, yeni iletişim, enformasyon ve medya teknolojilerinin etkileri üzerine çalışmalar yapmış ve yeni bir dönemin başlangıcını haber vermiştir.