Varoluşçuluk

Varoluşçuluk 20. yüzyılın en önemli ve etkili felsefi akımlarından birisidir. Varoluşçuluk, bütünsel bir felsefi sistem olmaktan ziyade felsefi bir bakış açısı olarak değerlendirilebilir. Nitekim varoluşçu akım içerisinde değerlendirilen düşünürler, birtakım ortak kabullerden hareket edip benzer sorulara cevap bulmaya çalışsalar da varoluş kavramından, farklı yorum ve anlamlar çıkarırlar. Bu nedenle, tek bir varoluşçuluktan söz etmek imkânsızdır. Genel anlamda varoluşçuluk, “Ben kimim? , Tek bir birey olarak var olmanın anlamı nedir?” gibi sorulara cevap bulmaya çalışan, dünyada insan olarak var olmanın ne anlama geldiğini açıklayan felsefi hareket ya da akım olarak değerlendirilebilir.

Varoluşçuluk, varoluş sözcüğünden türetilmiştir. Varoluş (İng. existence, Fr. existence, Alm. existenz dasein, Lat. existentia, Arapça, kevn, vücûd, mevcûdiyyet), en genel anlamda, somut olarak bulunuş ya da bir gerçekliğe sahip olma anlamına gelir. Bir başka ifadeyle, varoluş, gizil güç olarak değil de etkin olarak bir varlığa sahip olmayı ifade eder.

Varoluşçu felsefede asıl amaç, insan varlığının hakikatini insanın varoluşlarında açığa çıkartmak ve betimlemektir. Bu noktada varoluşçuluk, insan ve nesneler (şeyler) arasında bir ayrım yaparak nesnelerin bir “öz”e (essentia), insanın ise bir varoluşa sahip olduğunu vurgular. Nesneler, varoluşa sahip değillerdir ve varoluş terimi, insana ait bir durumu betimler. Bu bağlamda varoluşçuluk, insanların tek tek birey olduğu ve her bireyin kendi somut deneyimleriyle kendi varoluşlarını açığa çıkarabileceklerini savunur.

Varoluşçu düşünürler farklı düşüncelere sahip olsalar da hepsinde ortak olan nokta insanın varoluşu üzerinde durmalarıdır. Bütün varoluşçu felsefeye hâkim olan temel varlık anlayışı, konu insan olduğunda, varoluşun özden önce geldiğidir. Bu ifadenin anlamı şudur; önceden belirlenmiş bir insan doğası yoktur, insan önce bu dünyaya gelir, var olur, daha sonra kendi tasarladığı şekilde kendini gerçekleştirir. Dolayısıyla insan, bu felsefede nesnel ve bilinebilir kategorilerle kavranamaz. İnsan, bireysel deneyimleri ile kendi varlığının varoluşlarını açığa çıkarabilir. İnsan zaman içinde, bir varlık olarak dinamik bir yapı taşır. İnsan dinamik bir varlık olduğundan, kendisini her an özgür eylemleriyle kendisi oluşturur.

Varoluşçu düşünürlerin üzerinde durdukları konulardan hareketle varoluşçuluğun temel kavram ve ilkeleri şu şekilde ifade edilebilir; bireycilik, yönelmişlik, özgürlük-sorumluluk, varlık-hiçlik, duygular, iletişim.

Varoluşçu felsefe, bireysel insanı anlamaya ve betimlemeye çalıştığından, varoluşçuluğun tarihsel arka planı, Antik Yunan felsefesine, özellikle de insan felsefesi ile uğraşan filozoflara kadar geri götürülebilir. Bu anlamda ilk akla gelen düşünür Sokrates’tir. Diğer yandan Orta Çağ’da Aurelius Augustinus’un ve 17. yy’da Blaise Pascal’ın düşünceleri varoluşçu düşünceye kaynaklık edecek izler taşır.

Varoluşçuluk denilince çok sayıda düşünür akla gelir. Ancak varoluşçu akım içerisinde değerlendirilen bazı düşünürler, kendilerinin varoluşçu olarak anılmalarına itiraz ederler. Bu tür tartışmalar bir kenara bırakılacak olursa varoluşçuluk ikiye ayırabilir: 1-Tanrı'nın varlığını kabul eden (Hıristiyan) varoluşçular. 2-Tanrı'nın varlığını inkâr eden (ateist/tanrıtanımaz) varoluşçular. Bu ünitede, Tanrının varlığını kabul eden S. Kierkegaard, K. Jaspers, Marcel ile Tanrının varlığını inkâr eden; M. Heidegger ve J. P. Sartre’ın düşüncelerine yer verilmiştir.