Ticari Senet İşlemleri ve Muhasebeleştirilmesi

Ticari senetler, bir borç-alacak ilişkisinin ürünü olarak düzenlenip belli tutardaki bir alacak hakkını temsil eden ve bir borç yükümlülüğünün taahhüdünü içeren kıymetli evrak niteliğindeki senetlerdir. Kıymetli evrak olmaları nedeniyle kendini ortaya çıkaran ticari ilişkiden soyut olarak varlıklarını sürdürebilmekte, vadeleri gelinceye kadar ciro edilerek para yerine ödemelerde kullanılabilmektedir. Ticari senetlerin genel niteliği bir ödeme aracı olmaları; temel özellikleri ise kıymetli evrak olmalarıdır. Bir parasal alacak hakkını temsil etmeleri nedeniyle, senet çeşitleri arasında “Alacak Senetleri” grubunda yer almaktadır. Ciro edilerek kolayca devredilebilmeleri nedeniyle ticari ödemelerde para gibi kullanılmanın yanı sıra finansal yatırım amaçlı işlemlere de konu olabilmektedir.

Piyasalarda ticarethanelerin paraya ihtiyacı olduğu zamanlarda kendilerinde bulunan senetleri bir bankaya vererek ya iskonto iştira ettirir ya da terkin (terkin etmek: yazılmış bir şeyi çizmek) ederek karşılığında bir borçlu cari hesap açtırırlar ve böylece para ihtiyaçlarını karşılamış olurlar. Paraya pek ihtiyaç olmadığı zamanlarda da bu senetler bir bankaya tahsil için verilir.

Bankaların müşterilerinden, lehtarı ya da hamili oldukları senetlerini “temlik cirosu” ile devralmaları durumunda iskonto işlemi söz konusudur. Günlük ticari dilde “senet kırdırılması” olarak da adlandırılan bu uygulamada, banka senedi rehnetmeyip tüm haklarıyla mülkiyetini almakta ve bedelini belli bir iskonto ile ödemektedir. Ödenen iskontolu tutar, paranın zaman değeri açısından, bankaya kazanç sağlayacak biçimde belirlenmekte; senedin vadesi geldiğinde nominal senet bedeli borçlusundan tahsil edildiğinde bankanın bu kazancı gerçekleştirilmiş olmaktadır. Poliçelerle ilgili olarak yukarda açıklandığı gibi; iskonto edilen senedin borçlu adresi, dolayısıyla ödenme yeri, başka bir şehir ise bu işlem “iştira” işlemi olarak adlandırılmaktadır.

Bedeli belirli bir vade sonunda ödenmesi gereken bir senedin vadesi beklenilmeden paraya çevrilmesi işlemine senedin iskonto edilmesi denir. Banka senette yazılı miktar (nominal değer) üzerinden biri indirim yapmaktadır. Bu bakımdan iskonto bir borcun nominal değeri ile peşin değeri arasındaki fark olup halk arasında senet kırdırmak olarak bilinmektedir. Senedin nominal değeri ile peşin değeri arasındaki fark; senedin tutarı, vadesi, uygulanan orana göre hesap edilecek faizle birlikte ödenecek vergi, kaynak kullanımı destekleme fonu ve katlanılan diğer masraflardan oluşmaktadır. İskonto edilecek senet tutarından faiz, komisyon, haberleşme gideri karşılığı, BSMV ve KKDF kesilir.

İştiranın kelime anlamı satın alma demektir. Bankacılıkta ise vadesi, henüz gelmemiş senetlerin satın alınarak nominal değerinden bir miktar düşüldükten sonra senet bedelinin peşin ödenmesi anlamında kullanılmaktadır.

Yukarıdaki tanıma dikkat edilecek olursa senet iskontosunda verilen tanınım aynısı kullanılmıştır. Senet iskontosunda borçlu, iskonto eden banka ile aynı şehirde oturduğu hâlde, iştira konusuna giren ticari senetlerde borçlu senedin iskonto ettirildiği bankanın bulunduğu yerden başka bir yerde ikamet etmektedir.

Bundan dolayı iştira senetlerinde, iskonto senetlerinden fazla olarak para taşıma ve haberleşme gider karşılığı gibi kesintiler de yapılmaktadır. Bankaca iştira edilecek senet konusunda yapılacak ilk iş iştiraya kabul edilecek senetlerin nizamı ve kanuni niteliklere uygun olup olmadığının incelenmesi olmaktadır. İştira ve iskonto işlemi birbirine benzer işlemlerdir. Her iki işlemde de senet karşılığında bir kredi açılması söz konusudur.

Senetlerin vadesini (ödeme gününü) izleyen iki iş gününde ödenmemeleri durumunda, noter aracılığıyla protesto edilmeleri gerekmektedir. Poliçeler için de geçerli olan bu işlem, olası bir yasal takibin ilk adımı olarak çok önemlidir. Senet protestoları, bankacılık işlemleri arasında sürekliliği nedeniyle özel bir yere sahiptir.

Protesto edilmiş bir senet sonradan ödenebilir. Bu ödeme, yasal olarak protestonun kaldırılmasını gerektirmese de bankacılık sistemimizdeki uygulama, senetlerin sonradan ödenmesi durumunda protestonun kaldırılması doğrultusundadır. Protestonun kaldırılması için, ödemeyi gecikmeli yapmış olan senet borçlusu tarafından istemde bulunulabileceği gibi son cirantadan da (müşteriden) böyle bir istem gelebilir. Alınacak bir talimatla banka protestonun kaldırılmasını sağlar.