Bankalarda Yabancı Para İşlemleri ve Muhasebeleştirilmesi

Yabancı para işlemlerinin muhasebeleştirilmesi, banka muhasebesini diğer işletmeler muhasebesinden ayıran özelliktedir. Çünkü yabancı para işlemlerine ilişkin muhasebe kayıtları hem Türk Lirası hem de döviz cinsinden yapılmaktadır. Yabancı para işlemlerinin muhasebeleştirilmesinde ise özellikle sabit kur üzerinden çalışan hesaplar ile ilgili diğer hesaplar kullanılır. Bankalarca yaygın olarak yapılan yabancı para işlemleri; efektif alım-satım işlemleri, yabancı para havale işlemleri, döviz tevdiat işlemleri ve evalüasyon işlemleridir. Yabancı paralar ve muhasebesine ilişkin işlemleri açıklamadan önce konu ile yakından ilgili ve sık kullanılan; kambiyo, döviz, efektif, banknot, konvertibl para, cari kur, sabit kur, parite (çapraz kur), aval, kotasyon, spread, arbitraj, seyahat çekleri, euro çekler, money orders, yabancı para çekleri kavramların tanımlanması gerekmektedir.

Banka şubelerinde bir efektif spesimen (örnek) kataloğunun bulunması zorunludur. Bu kataloğa alınabilecek yabancı banknotların siyah beyaz fotoğrafları ile boyutları renk ve diğer özellikleri olarak kısa bir tanımı vardır. Yeniden tedavüle çıkarılan banknotlar ile tedavülden kaldırılan banknotlar sirküler mektuplarla şubelere duyurulmaktadır. Tedavüle çıkarılan banknotların spesimenlerinin T.C. Merkez Bankası tarafından bankalara ulaştırılması bazen geciktirildiğinden, spesimen gelinceye kadar ilgili sirkülerlerin bir nüshasının spesimen kataloğunun ilgili bölümünde saklanması gerekir. Spesimen alındığında söz konusu sirküler alınarak yerine spesimen takılır. Tedavülden kalkan banknotlara ait spesimenler ise katalogdan çıkarılır. Görünmeyen işlemlerle ilgili olarak yurtdışına döviz transferi gerektiği durumlarda yetki esas itibariyle bankalara bırakılmış olup işlemlerde gerekli incelemeler ilgili banka tarafından yapılmaktadır. T.C. Merkez Bankası yetkisinde bulunanlarda ise geçerli döviz alma müsaadesinin ilgili bankaya ibrazı suretiyle çek veya havale yoluyla transfer yapılabilmekte, efektif verilebilmektedir. 18 yaşından küçüklere istedikleri takdirde yurt dışına her çıkışlarında bankalarca yine turistik seyahat dövizi verilebilir. Bu dövizler ilgililere başvuruları üzerine kendilerine imza karşılığı verilir.

Efektif satışında efektif miktarı cari efektif satış kuru ile çarpılarak TL karşılığı bulunur, efektif satış kuru ile çarpılmak suretiyle bulunan meblağ üzerinden % 1 oranında komisyon alınır, bulunan bu komisyon üzerinden % 5 oranında Banka Sigorta Muameleleri Vergisi tahsil olunur, efektif miktarı ile efektif satış kurunun çarpılmasıyla bulunan TL meblağ üzerinden %0,1 oranında Kambiyo Gider Vergisi alınır, satılan efektifin seri no'su kupürü, tediye fişinin arkasına dökülür, kimlik tespiti yapılır ve döviz alım belgesi düzenlenir. Bir nüsha müşteriye verilir. 2. nüsha müşteriye imzalatılarak şubede saklanır.

Yabancı paralara ait işlemlerin bankalarda muhasebeleştirilebilmesi için hesap planında çeşitli hesap grupları vardır. Bu hesaplar dâhilinde alım/satım, evalüasyon gibi işlemler izlenir.

Bir kimsenin bankalar veya diğer kuruluşlar aracılığıyla ile diğer bir yerdeki kişiye para ödettirmesi işlemine “havale” denir. Hukuki açıdan havale; bir kimsenin kendi adına diğer bir kimseye para, kıymetli evrak ya da benzeri şeyleri vermeye bir üçüncü kişiyi yetkili kılmasıdır.

Havale işlemlerinde amir, muhatap ve lehdar olmak üzere üç taraf bulunur. Havale işleminde lehdar, havale tutarını tahsil edecek olandır. Çek keşide işleminde ise lehdar, adına çek keşide edilendir. Türk parası havale işlemleri ile yabancı para havale işlemleri arasında paralellik vardır.

Döviz tevdiat işlemleri, Türkiye'de veya yurt dışında yerleşik gerçek veya tüzel kişiler adına konvertibl dövizler üzerinden bankalara yatırılan paralara ilişkin işlemlerdir. Bu işlemlere ilişkin açılan mevduat hesaplarına "döviz tevdiat hesabı" denir. Ülkemizdeki düzenlemeler, kişilerin beraberinde döviz bulundurmalarını serbest bırakmıştır ve kişiler isterlerse söz konusu dövizlerini bankalarda açtıracakları döviz tevdiat hesaplarında tutabilmektedir.

Bankalarda yabancı paralarla ilgili işlemler sabit kur üzerinden yapılmaktadır. Yani 1 birim yabancı para 1 TL olarak kayıtlar yapılmaktadır. Oysaki bankanın elindeki yabancı paraların gerçek durumunun bilinebilmesi için elindeki bütün yabancı paraların gerçek değerleri üzerinden TL'ye çevrilmesi gereklidir. Bankalarda ay sonlarında yapılan bu değerlendirme işlemine “evalüasyon” denilmektir.

Ay sonlarında yabancı paranın TL karşılığında ilgili yabancı para miktarının düşülmesi ile bulunan evalüasyon farkları, bir sonraki ayın ilk iş gününde yapılacak ters kayıtla iptal edilir. Böylelikle hesapların bakiyeleri tekrar sabit kura çevrilmiş olur. Evalüasyonda uygulanacak olan kur ay sonundaki cari alış kuru olmaktadır.