Türkiye’de Aydınlanma
Türkiye'de Aydınlanma'yı, genel hatlarıyla ve tarihsel bütünlük prensibi göz önünde bulundurularak yaklaşık 200 yıllık bir dönemi kapsayacak biçimde ele almak mümkündür.
18. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nda ıslahatlar, 20. yüzyılın ilk çeyreğinde ise Türkiye Cumhuriyeti'nde devrimler şeklinde kendisini gösteren Batılılaşma faaliyetleri, Türkiye'de Aydınlanma sürecinin izinin sürülebileceği işaretçiler olarak değerlendirilebilir. Aydınlanma ile ilişkilendirilebilecek faaliyetlerin niteliğini ise zamana göre değişen ihtiyaçların belirlediği söylenebilir.
Osmanlı Aydınlanması
Bu bağlamda Osmanlı İmparatorluğu’nun 17. yüzyılın son çeyreğinden itibaren yüzünü Batı’ya çevirmeye başladığı ve devletin 18. yüzyıldan itibaren giderek ağırlaşan askerî mağlubiyetlere son verebilmek adına bazı kalıcı önlemler almaya çalıştığı ifade edilebilir.
Geç Osmanlı'da Aydınlar
Avrupalı devletlerin Aydınlanma deneyiminden farklı olarak Osmanlı İmparatorluğu'nda yukarıdan aşağıya yani iktidardan halka doğru işleyen bu sürecin, Batılılaşma yoluyla çağdaşlaşma çabası olarak Osmanlı Aydınlanması'nın içeriğini teşkil ettiği söylenebilir.
Osmanlı İmparatorluğu'nda Batı tipi Aydınlanma'nın temsilciliğini üstlenebilecek bir sanayi burjuvazisinin olmayışı sebebiyle dağılmanın/gerilemenin önüne geçebilmek adına padişahın tasarrufunda sürdürülen bu faaliyetlerde, Tanzimat aydını olarak adlandırılan seçkin kimseler ön plana çıkmıştır.
Tanzimat Aydını
Toplumun sosyoekonomik olarak üst tabakasına mensup, Batı’yı deneyimlemiş hatta Avrupa’nın çeşitli okullarında tahsil görmüş, dolayısıyla yabancı dil bilen bu kesimi, Batı menşeli fikirleri, Doğulu kültür kodlarının süzgecinden geçirerek toplumda aydınlanandan ziyade aydınlatan rolünü oynamıştır.
Bunların gerek iktidar gerek kendi aralarındaki ilişkiler ve ortaya attıkları fikirler, ilerleyen yıllarda devletin ideolojisi hâline gelecek siyasal akımları doğurmuş ve toplumda sistematik muhalefet anlayışının oluşumuna katkı sunmuştur.
Cumhuriyet Dönemi'nde Aydınlanma
Buradan hareketle, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerine damgasını vuran Batılılaşma çabalarının, Cumhuriyet devrimlerine miras kalan siyasal ve toplumsal birikimin hazırlayıcısı olduğu ifade edilebilir.
Buna karşın Osmanlı Aydınlanması dağılmayı önleme amaçlı bir dizi ıslah girişimi iken Cumhuriyet Dönemi'nde Aydınlanma, siyasal yapıdan toplumsal yaşama kadar ilk etapta korumacı değil kurucu niteliklere sahiptir. Gerçek şu ki Türkiye Cumhuriyeti’nin bir ulus devlet olarak dağılan Osmanlı İmparatorluğu’nun yerini alması bile başlı başına Türkiye’de Aydınlanma bahsinin bir konusunu teşkil etmektedir.
Cumhuriyet döneminde Aydınlanma, siyasal değişim ve sosyokültürel dönüşüm olmak üzere birbirinin tamamlayıcısı olan iki başlık altında incelenebilir.
Siyasal Değişim
Osmanlı İmparatorluğu'nda II. Meşrutiyet’in ilanıyla İttihat ve Terakki kadrolarının göstermiş olduğu pozitivist ve Türkçü eğilimlerin, Cumhuriyet döneminde ergin formuna kavuşan siyasal değişimin önemli bir aşamasını teşkil ettiği söylenebilir.
İdeolojik Söylem
Cumhuriyet'in ilk yıllarında, Türk milliyetçiliğinin devletin kurucu ilkelerinden biri hâline getirilmesi, böylelikle bireylerin tebaa olmaktan çıkarılarak eşit vatandaşlara dönüştürülmesi, saltanat ve halifeliğin kaldırılarak egemenliğin halka devredilmesi, hukukun üstünlüğü, din ve vicdan özgürlüğünün güvence altına alınması gibi faaliyetler, modern Türk toplumunun inşasında Aydınlanmacı atılımlar olarak değerlendirilebilir.
Sosyokültürel Dönüşüm
Bu kazanımlar, bilhassa dil alanında yapılan devrim niteliğindeki faaliyetler, büyük bir kısmı okuma yazma bilmeyen halkın okur yazar yapılması, ülkenin dört bir yanında örgün ve yaygın eğitim kurumlarının açılarak güzel sanatlar alanında ortaya konan hedefler ve bunların hayata geçirilmesi için uygulanan teşvikler ile perçinlenmiştir.
Laiklik
Şunu unutmamak gerekir ki Cumhuriyet rejimi, Osmanlı modernleşmesinde bazı ıslahatların hiçbir zaman hayata geçirilemeyişinin sebeplerinden biri olan ve devletin çöküşünü hızlandıran din istismarının önüne geçebilmek için Aydınlanma faaliyetlerinin tümünde laik prensiplere özel bir önem atfetmiştir.
Akılcı davranış modelini ve aklı kendisine rehber olarak alarak alan, safsatayı, hurafeyi, bilim dışı açıklamaları irdelenmemiş nakilleri bir tarafa bırakan ve Türk toplumunun değişimini projelendiren Cumhuriyet devrimleri, millî ve ilerlemeci olmakla birlikte bütüncül ve kapsayıcı bir nitelik arz eder.
Bu dönemde Aydınlanma faaliyetleri, iktisattan hukuka, eğitimden sanata kadar hemen her alanda programlayıcı bir anlayışa sahiptir.