Görüşme ve Gözlem Teknikleri

Görüşme Tekniği: Nitel araştırmalarda en sık başvurulan veri toplama tekniği olan görüşme, önceden belirlenmiş ve belli bir amaç için yapılan soru sorma ve yanıtlama tarzına dayalı karşılıklı etkileşimli bir iletişim süreci olarak tanımlanmaktadır.

Görüşmenin Kullanım Amaçları: Görüşme genel olarak üç amaç için kullanılmaktadır. Bunlar:

Temel bir veri toplama aracı olarak kullanılabilir.

Herhangi bir alanda kullanılabilecek nicel bir ölçme aracı geliştirebilmek için bir araç olarak kullanılabilir.

Gözlem, doküman incelemesi veya diğer veri toplama teknikleriyle birlikte kullanılabilir.

Görüşmenin Güçlü ve Zayıf Yönleri

Güçlü Yönleri;

Araştırmacının ek sorular sormasına, katılımcı tarafından anlaşılmayan soruları tekrarlamasına veya soruları farklı şekillerde sormasına imkân vererek derinlemesine bilgi elde etmesine fırsat vermektedir.

Yanıt alma oranı yüksektir.

Okuryazar olmayan kişilerden veri toplamayı mümkün kılmaktadır.

Zayıf Yönleri;

Görüşme zaman ve maliyet gerektirmektedir.

Görüşme de bazen istenilen verim elde edilemeyebilir.

Araştırmacının, katılımcı üzerinde etki oluşturması güvenirliği düşürebilmektedir.

Görüşme Türleri: Görüşme yapılandırılma boyutlarına ve görüşmeye aynı anda katılan kişi sayısına göre farklı şekilde sınıflandırılır. Aynı anda katılan kişi sayısına göre bireysel ve odak grup olarak ikiye ayrılırken, yapılandırılma boyutlarına göre yapılandırılmış görüşme, yarı yapılandırılmış görüşme ve yapılandırılmamış görüşme olmak üzere üçe ayrılmaktadır.

Görüşme Süreci

Görüşme Formunun Hazırlanması: Görüşme formu hazırlanırken dikkat edilmesi gereken bazı noktalar vardır. Bunlar:

Sorular katılımcıların anlayabileceği basitlikte ve açıklıkta olmalıdır.
Genel ve soyut sorular yerine odaklı sorular sorulmalıdır.
Görüşme soruları evet-hayır şeklinde yanıtlanabilecek kısa cevaplı sorulardan değil açık uçlu sorulardan oluşmalıdır.
Araştırmacı yönlendirmeden kaçınmalıdır.
Aynı anda birden fazla soru sorulmamalıdır.
Araştırmanın amacına uygun olarak sorular mantıklı bir şekilde düzenlenmelidir.

Görüşme Formunun Gözden Geçirilmesi ve Test Edilmesi

Görüşme Öncesi Hazırlıklar

Görüşmenin nerede yapılacağına karar verilmelidir.
Görüşmenin yapılacağı zaman belirlenmelidir.
Görüşme aşırı derecede uzun sürmemelidir.
Bir günde kaç görüşme yapılacağı planlanmalıdır.

Görüşmenin Gerçekleştirilmesi: Görüşmenin sağlıklı bir şekilde gerçekleştirilmesi için görüşmeci muhakkak görüşülen kişi ile benzer giyinmeli, yakın iletişim diline dikkate etmeli, görüşmeciyi sıkmamalı ve görüşmenin amacına bağlı kalmalıdır.

Görüşme Verilerinin Kaydedilmesi ve Yazıya Aktarılması: Görüşme verileri ses kayıt cihazıyla veya görüşme esnasında ve görüşme sonrasında alınan notlarla kaydedilebilir.

Gözlem Tekniği: Gözlem teknik araştırmada ihtiyaç duyulan verilerin insan, toplum ya da doğa gibi belli hedeflere odaklanılarak çıplak gözle ya da bir araç kullanılarak izlenmesi yoluyla toplanması süreci olarak tanımlanmaktadır.

Gözlemin Kullanım Amaçları: Görüşmede olduğu gibi gözlem de farklı amaçlar için kullanılabilir. Bunlar:

Tek başına bir veri toplama aracı olarak kullanılabilir.
Araştırmanın başlangıç aşamasında keşif amaçlı kullanılabilir.
Diğer veri toplama araçlarından elde edilen verileri desteklemek ya da tamamlamak için kullanılabilir.

Gözlemin Güçlü ve Zayıf Yönleri

Güçlü Yönleri;

Davranışın doğal ortamında, doğrudan ve derinlemesine incelenmesine imkân vermektedir.

Sözel davranışların yanında sözel olmayan davranışlarında irdelenmesine olanak sağlamaktadır.

Ortamda uzun süre kalınarak daha güvenilir sonuç elde edilebilir.

Zayıf Yönleri;

Araştırmacının varlığı rahatsızlığa sebep olabilir.
Araştırma bulguları gözlemcinin ön yargıları ve bakış açısından etkilenebilmektedir.
Maliyeti yüksek ve örneklem grubu azdır, yapması ve kayıt alına alınması zor ve maliyetlidir.

Gözlem Türleri: Yapılandırılma boyutuna göre gözlemler yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmamış olmak üzere üçe ayrılırken, katılımcı durumlarına göre gözlemler tam katılımcı, gözlemci olarak katılımcı, katılımcı ve tam gözlemci olmak üzere dörde ayrılır.

Gözlem Sürecinin İşleyişi

Gözlem Formunun Hazırlanması:

Gözlem formunda gözlemlenmek istenen olay, olgu ya da davranışlara birbirleriyle ilişkilendirilerek tüm boyutlarıyla yer verilmelidir.

Ortamın fiziki yapısı betimlenmelidir.

İnsan davranışlarının önemli bir yönünü oluşturan iletişim ve iletişim örüntülerinden meydana gelen sosyal boyuta da gözlemlerde yer verilebilir.

Olayların nasıl gerçekleştirdikleri gözlemlenebilir.

Ortamda oluşan dilin gözlemlenmesi önemlidir.

Gözlem Formu Türleri: Yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmamış olmak üzere üç çeşit gözlem formu vardır.

Gözlem Formunun Gözden Geçirilmesi ve Test Edilmesi: Gözlem formunda yer alan maddelerin araştırmanın amacıyla uyumlu olması gerekmektedir. Dolayısıyla maddelerin araştırmanın amacına uygun olup olmadıklarının incelenmesi önemlidir. Araştırmacı gözlem formunu alanında uzman kişilere gösterip görüşlerini almalıdır.

Gözlem Öncesi Hazırlıklar ve Gözlemin Gerçekleştirilmesi

Gözleme uygun bir alan seçilmelidir ve gözlemde acele edilmemelidir.
Neyin ve kimin gözlemleneceği, ne kadar süre ve nerede gözlem yapılacağı belirlenmelidir.
Araştırmacı başlangıçta rolünü belirlemelidir.
Alan ve kişilerle ilgili en iyi anlayışa ulaşmak için uzun süreli gözlemler yapılmalıdır.
Gözlem boyunca notları kaydetmek için gözlem formu tasarlanmalıdır.
Gözlem boyunca hangi bilginin kaydedileceğine dikkat edilmelidir.
Betimleyici ve yansıtıcı alan notları tutulmalıdır.
Araştırmacı gözlem boyunca dikkat çekmemelidir.
Araştırmacı gözlemden sonra alandan yavaşça çekilmelidir.

Gözlem Verilerinin Kaydedilmesi: Gözlem verilerinin kaydında alan notları, video kamera ya da ses kayıt cihazı ve fotoğraflar kullanılabilir. Nitel gözlemlerde en sık kullanılan veri kaydetme aracı alanda alınan notlardır. Bir diğer veri kaydetme şekli video kameradır. Ses kayıt cihazı da gözlem sırasında kullanılabilir. Bir diğer ver kaydetme aracı fotoğraflardır.