Bilimsel Araştırmalarda Etik Unsurlar

Bilim Etik ve Ahlak

Ahlak ve etik kavramları son yıllarda birbiri yerine sıklıkla kullanılmaya başlamıştır. Ancak bu iki kavram geniş perspektifte benzer anlamlar içerse de özelde farklılık göstermektedir. Ahlak, en genel manada bir toplumu oluşturan tüm bireyleri kapsayan değer yargıları bütünüdür. Bunlar iyi veya kötü sayılan davranışlar, uyulması gereken kurallar olarak da ifade edilebilir. Bu davranış veya kurallar birçoğumuzun çocukken öğrendiğimiz, yalan söylememek, başkasına zarar vermemek, saygı duymak gibi evrensel değerleri içerir. Etik kavramı ise toplumu oluşturan tüm bireyler için değil, belirli bir grubun, mesleğin, işin, kurumun değer yargılarını ifade eder. Bu haliyle kullanıldığında spor etiği, siyaset etiği, meslek etiği gibi tanımlamalar olarak karşımıza çıkar. Örneğin, meslek etiğinin tanımını Aydın (2001) şu şekilde yapmıştır: Bir meslek grubunun, mesleğe ilişkin olarak oluşturup koruduğu, meslek üyelerine emreden, onları belirli bir şekilde davranmaya zorlayan, kişisel eğilimlerini sınırlayan, yetersiz ve ilkesiz üyeleri meslekten dışlayan, meslek içi rekabeti düzenleyen ve hizmet ideallerini korumayı amaçlayan mesleki ilkelerdir. Bu açıdan bakıldığında bilimi bir meslek olarak ele alırsak, “bilim insanı” geçim sağlayan üretimi yapan kişi olarak tanımlanabilir.

Bilimsel Etik Tavrın Standartları

Dürüstlük: Bu standart bilimin en önemli kuralıdır. Bu hedefe uyulmadığı takdirde bilimin hedeflere ulaşması mümkün değildir.

Dikkat: Dikkat yapılabilecek hataların önüne geçerek dürüstlük gibi bilimin hedeflerine ulaşmasına yardım eder. Dikkatsizlik sonucu oluşabilecek hatalar kaynakların gereksiz kullanımına, güvenin sarsılmasına hatta felaketlere neden olabilir.

Açıklık: Bilim adamları yaptığı araştırmalarda, yöntemi, veri toplama araçlarını, analizleri, uygulamaları, deneyleri, bulguları, sonuçları açıkça belirtmelidir.

Onur payı: Onur payı verme, tanınma, saygınlık, ödül veya parayı içerir. Kişi araştırmaya kattığı değer ve aldığı sorumluluk kadar onur payına ortak olmalıdır.

Eğitim: Bilim insanının bir görevi de geleceğin bilim insanlarını yetiştirmek olmalıdır.

Toplumsal sorumluluk: Bir mesleki sorumluluk olarak bilim insanlarından beklenen topluma yararlı hizmetler ve iyi işlerdir.

Yasallık: Bilim insanları yaptıkları tüm araştırmaları yasaların izin verdiği sınırlar içerisinde yapmaları gerekmektedir.

Fırsat: Bu ilke bilim insanlarına yaptıkları araştırmalar için kaynaklara erişim ve kullanım konusunda eşit fırsatlar verilmesi gerektiğini savunur.

Karşılıklı Saygı: Bilim, karşılıklı iş birliği ve güven ortamında gelişimini sürdürür. Bilim insanları meslektaşlarına güvenmezlerse iş birliği bozulur ve bilimsel hedeflere ulaşmak zorlaşır.

Verimlilik: bilim adamları yaptıkları araştırmalarda ellerinde bulunan kaynakları verimli şekilde kullanmaya gayret göstermeleri gerekir.

Deneklere Saygı: Bilim insanları insan ve hayvan denekleri kullandıkları zaman onların haklarını korumalı, zarar görmemeleri için gerekli saygı ve özeni göstermeleri gerekmektedir.

Etik Dışı Davranışlar

Disiplinsiz (dikkatsiz, düzensiz) araştırma: Bilim insanın araştırma yaparken seçtiği konu, yöntem, bulguların sunumu gibi konularda özensiz ve dikkatsiz davranması neticesinde ortaya çıkar.

Uydurma (Fabrication): Bilimde “Kuru laboratuvarcılık”, “Masa başı araştırma” olarak da tanımlanan bu kavramda araştırmacı bilimsel literatüre uygun bir araştırma yapmadan ya da eksik ve hatalı verileri kullanarak olmayan bir bulguyu, sonucu, uygulamayı varmış gibi gösterme çabası içerisindendir.

Sahtecilik, çarpıtma (Falsification): Araştırmacının elde ettiği verileri bilerek ve isteyerek çarpıtmasıdır.

Aşırma, hırsızlık, intihal (Plagiarism): Aşırma kelime anlamı olarak; bir başkasına ait olan bir fikrin, buluşun, araştırma sonuçlarının veya araştırma ürünlerinin bir bölümünün ya da tümününkendi üretimiymiş gibi gösterilmesidir.

Çoklu yayın, yayın tekrarı (Duplication): Aynı araştırma sonuçlarını birden fazla çalışmada yayım için göndermek veya yayımlamak anlamına gelmektedir.

Dilimleyerek yayınlama (Least Publishable units): Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırarak çok sayıda yayın yapmak anlamına gelmektedir.

Destek belirtmeme: Desteklenerek yürütülen araştırmaların sonuçlarını içeren sunum ve yayınlarda destek veren kişi, kurum veya kuruluş desteğini belirtmek gerekir.

Taraflı yayın veya çıkar çatışması (Conflict interest): Günümüzde araştırmalar için daha fazla laboratuvar, teknolojik ürün, makine ve teçhizata ihtiyaç vardır. Dolayısıyla birçok araştırmanın çeşitli kurum kuruluş, firma tarafından maddi olarak desteklendiği bilinmektedir. Bundan dolayı yürütülen çalışmalarda elde edilen sonuçlar yeterli kanıt sağlamasa da ilgili kurumun ürün ve uygulamalarını destekleyecek nitelikte sunulabilmektedir.

Yazarlık hakkı: Geçerli bir neden olmadan yazar sıralamasını değiştirmek, çalışmaya katkı sağlayan kişileri yazar listesine almamak, çalışmaya katkısı olmayan kişileri yazar listesine eklemek en yaygın olarak görülen ihlallerdir.