Anayasa Yargısı

Anayasa yargısı, kanunların ve diğer bazı yasama işlemlerinin anayasaya uygunluğunun yargı organlarınca denetimi anlamına gelir.

Anayasa yargısının ön şartları, yazılı ve katı anayasadır. Anayasa yargısının varlık koşulu ise, yargısal denetimin anayasa tarafından öngörülmesidir.

Ülkemizde, kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimine yönelik ilk düzenleme, 1961 Anayasasında yer almıştır.

1982 Anayasası'na göre, Anayasa Mahkemesi on beş üyeden oluşur. Bu üyelerden üçünü TBMM, on iki üyeyi ise, Cumhurbaşkanı seçer.

Anayasa Mahkemesi üyeleri on iki yıl için seçilirler. Bir kimse iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez. Anayasa Mahkemesi üyeleri altmış beş yaşını doldurunca emekliye ayrılırlar.

Anayasa Mahkemesi, bazı normların anayasaya uygunluğunu denetler; bireysel başvuruları karara bağlar; bazı kişileri Yüce Divan sıfatıyla yargılar; siyasi partilerin kapatılması davalarına bakar; siyasi partilerin mali denetimini yapar; yasama dokunulmazlığın kaldırılması ve milletvekilliğinin düşmesi kararlarını denetler.

Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi normlar, kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, TBMM İç Tüzüğü, anayasa değişiklikleri, yasama dokunulmazlığının kaldırılması kararı ve milletvekilliğinin düşmesi kararıdır.

Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi olmayan normlar ise, milletlerarası antlaşmalar, olağanüstü hâl Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, inkılâp kanunları ve üç istisna dışındaki parlamento kararlarıdır.

Anayasa Mahkemesi, kanunları, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İç Tüzüğü'nü şekil ve esas bakımından, Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından denetler.

Anayasa Mahkemesinde iptal davası açmaya Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisinde en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az beşte biri oranındaki üyeleri yetkilidir.

Bir davaya bakmakta olan mahkeme, bu davada uygulanacak bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümlerini anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesine başvurur. Buna somut norm denetimi denir.

2010 Anayasa Değişikliği ile hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilenlere Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru hakkı tanınmıştır.

Anayasa Mahkemesi, iki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır. Bölümler ve Genel Kurul, kararlarını salt çoğunlukla alır. Siyasi partilere ilişkin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davaları ile Yüce Divan sıfatıyla yürütülecek yargılamalara Genel Kurulca bakılır, bireysel başvurular ise bölümlerce karara bağlanır. Anayasa değişikliğinde iptale, siyasi partilerin kapatılmasına ya da Devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için toplantıya katılan üyelerin üçte iki oy çokluğu şarttır.

Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir. İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.

Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İç Tüzüğü ya da bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazete' de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hâllerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazete' de yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.

İptal kararları geriye yürümez.

Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazete' de hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.