1982 Anayasası’na Göre Yargı Organı

Yargı fonksiyonu, bağımsız mahkemelerin hukuki uyuşmazlıkları ve hukuka aykırılık iddialarını kesin olarak çözme ve karara bağlama fonksiyonudur. Yargı fonksiyonunun amacı, hukuk düzeninin korunması ve adaletin gerçekleştirilmesidir.

Yargı yetkisinin iki temel özelliği vardır: Bağımsızlık ve kesin hüküm verme. Yargı yetkisini kullanan organların, yani mahkemelerin bağımsız olması gerekir. Yargı fonksiyonu, hukuki uyuşmazlıkları kesin bir biçimde, yani artık aksinin hukuken iddia edilemeyeceği bir biçimde çözümleyen ve karara bağlayan bir devlet fonksiyonudur.

1982 Anayasası'nın 9. maddesine göre, “Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.” Bağımsız mahkemelerden oluşan yargı organı Türkiye’de kollara ayrılmıştır. Her yüksek mahkeme bir yargı kolunu temsil eder. Anayasada düzenlenen yüksek mahkemeler şunlardır: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi. Bu yüksek mahkemelerden hareketle ülkemizde anayasa yargısı, adli yargı, idari yargı ve uyuşmazlık yargısı olmak üzere dört yargı kolunun bulunduğu söylenebilir.

Sayıştay, 1982 Anayasası'nda “yargı” bölümünde düzenlenmiştir. Ancak 1982 Anayasası, Sayıştayı yüksek mahkemeler arasında saymamıştır. Anayasa Mahkemesine göre, Sayıştayın sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlama görevi çerçevesinde verdiği kararlar maddi anlamda kesin hüküm teşkil eden yargı kararı niteliğindedir ve görevin icrası kapsamında mahkeme sıfatını haizdir.

Hukuk devletinin en önemli unsurlarından biri de kanuni hâkim güvencesidir. Kanuni hâkim güvencesi, suçun işlenmesinden veya davanın doğmasından önce davayı görecek yargı yerinin kanunla belirlenmesi anlamına gelir.

Hâkimlik teminatının gerçekleştirilebilmesi için, hâkimlerin tayin, terfi, nakil, denetim ve disiplin gibi özlük işlerinin yürütme organı dışında kalan bir organ tarafından yürütülmesi zorunludur. Bu nedenle Anayasa, hâkimlerin özlük işleri hakkında karar vermek üzere, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulup görev yapacak olan Hâkimler ve Savcılar Kurulu oluşturulmasını öngörmüştür.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu onüç üyeden oluşur; iki daire hâlinde çalışır. Kurulun Başkanı Adalet Bakanıdır. Adalet Bakanlığı ilgili Bakan Yardımcısı Kurulun tabii üyesidir. Kurulun, üç üyesi birinci sınıf olup birinci sınıfa ayrılmayı gerektiren nitelikleri yitirmemiş adli yargı hâkim ve savcıları arasından, bir üyesi birinci sınıf olup birinci sınıfa ayrılmayı gerektiren nitelikleri yitirmemiş idari yargı hâkim ve savcıları arasından Cumhurbaşkanınca; üç üyesi Yargıtay üyeleri, bir üyesi Danıştay üyeleri, üç üyesi nitelikleri kanunda belirtilen yükseköğretim kurumlarının hukuk dallarında görev yapan öğretim üyeleri ile avukatlar arasından Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçilir.

Anayasaya göre, hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasa'da gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa, aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun kılınamaz.

Anayasa'da ile hâkim ve savcıların görevlerini hukuka uygun olarak yapıp yapmadıklarının denetimi ile suç soruşturmalarının ya da disiplin incelemelerinin HSK tarafından atanacak ve Kurula bağlı olarak çalışacak olan Kurul müfettişleri tarafından yapılması öngörülmüştür.

Hâkimler ve Savcılar Kurulunun meslekten çıkarma kararlarına karşı yargı yolu açılmıştır. Kurulun meslekten çıkarma cezasına ilişkin olanlar dışındaki kararlarına karşı yargı mercilerine başvurulamaz.