Türk Aile Yapısı ve Hizmetler
Aile, insanlık var olduğundan beri süregelen en önemli kurumların başında gelir. Özellikle de Türkiye’deki çocuklar için aile en önemli değerdir. Çocuğun yaşamında aile ilkokulu, anne baba da ilk öğretmenleridir.
Aile ile ilgili tanımlar incelendiğinde aile, insanlığın var olduğu günden bu yana bütün medeniyetler açısından vazgeçilmez olma özelliği kazanmıştır. Ailenin toplumsal yapı içinde üstlenmiş olduğu biyolojik, ekonomik, psikolojik ve toplumsal görev ve sorumlulukların diğer toplumsal kurumlar tarafından yerine getirilmesinin mümkün olmadığı ortaya çıkmıştır.
Günümüzde Türk Aile Yapısı
Türkiye'de aile yapısının sınıflandırılması, farklı ölçütlere bağlı olarak farklı şekillerde yapılmaktadır. Ancak aile yapılarının sınıflandırılması konusunda keskin çizgilerle bir ayrıma gidelememektedir. Aile yapıları genellikle yerleşim bölgelerine göre köy, kasaba ve kent ailesi olarak sınıflandırılmaktadır.
1. Köy Ailesi: Köyde oturan ailelere de köy ailesi diyebiliriz. Köy ailesinde çiftçilik, şahsi ihtiyaçları da karşılayan tabii geçim kaynakları esastır. Komşuluk münasebetlerine, devamlı şahsi temaslara, maddi ve manevi yardım şekillerine vücut veren topluluk modelidir.
2. Kasaba Ailesi: Köy kanununa göre nüfusu 2 bin ile 20 bin arasındaki yerleşim bölgelerimiz kasaba olarak kabul edilmektedir. Kasaba ailesinin küçük esnaf ve mesleki ustalık, küçük tüccar, toprağını kendisi işlemeyen çiftçi, küçük memur ve kısmen de işçi ailelerinden oluşmuştur.
3. Kent Ailesi: Kent ailesi daha çok çekirdek aile yapısında olup, ana-baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşmaktadır. Ülkemizde hane halkı sayısı bakımından en az sayıya sahiptir.
Türk Aile Yapısındaki Değişiklikler
Günümüzde Türk ailesinin bazı önemli fonksiyonları çeşitli değişme gösterirken bazılarının da işlevini yitirdiği bilinmektedir. Bu gelişme ve değişmeye paralel olarak aile üyeleri arasında birçok farklılık görülebilmektedir. Bu farklar bölgeden bölgeye değiştiği gibi aynı bölgede de gözükebilmektedir.
Son yıllarda teknolojinin hızlı gelişmesi, kitle iletişim araçlarının önem kazanması ve yaygınlaşması, çeşitli sosyal, kültürel ve ekonomik şartların değişmesi gibi faktörlerin aile kurumundaki rol ve statünün değişmesinde önemli rol oynadığı söylenebilir. Bunlara bağlı olarak aile otorite yapısı, eşlerin rolleri, çocuk ebeveyn ilişkileri, evli kadının ekonomik ve sosyal fonksiyonu gibi rol ve statülerin eski geleneksel durumlardan farklılaştığı bilinmektedir.
Bütün sayılan değişmelerle beraber, aile kurumunun sıkıntıya sokabilecek bazı olumsuz problemlerde ortaya çıkmıştır. Parçalanmış aile sayısının giderek yaygınlaşması, boşanma oranlarının katlanarak artması, hatta bazı yerlerde evlenme oranıyla eşit hâle gelmesi, kuşaklararası kopukluk ve iletişimsizliğin görülmesi aileler arası dayanışma ve yardımlaşma geleneğinin zayıflaması gibi problemler sayılabilir.
Türkiye'de Aile Hizmeti Olarak Koruyucu Aile Hizmeti
Koruyucu Aile Yönetmeliğine göre koruyucu aile, çeşitli nedenlerle öz ailesi yanında bakımları bir süre için sağlanamayan çocuklarımızın kendi aile ortamlarında eğitim, bakım ve yetiştirilme sorumluluğunu kısa veya uzun süreli olarak, ücretli veya gönüllü statüde devlet denetiminde paylaşan, hissettikleri toplumsal sorumluluğu gösterebilen uygun aile ya da kişilerdir. Koruyucu aile olabilmek için Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak, sürekli Türkiye’de yaşamak, 25-65 yaş aralığında olmak, en az ilkokul düzeyinde eğitime sahip olmak, düzenli bir geliri olmak, çocuğun öz anne babası veya vasisi olmamak gibi şartlara sahip bireyler koruyucu aile olabilir denilmektedir.
Kurumsal Aile Hizmeti
Korunmaya Muhtaç Çocuk
Bedensel, zihinsel, ahlaki, sosyal ve duygusal gelişimi ile kişisel güvenliği tehlikede olan, ihmal veya istismar edilen çocuk,” (ÇKK, 2005: madde 3/a). Devlet korumayı kurumlar eliyle yürütmektedir. Bir başka tanımda “korunmaya muhtaç çocuk veya çocuklar” ilgili yasal düzenlemelerin çizdiği sınırlar içerisinde kalan ve devletin özel olarak koruması gereken çocuklar olarak tanımlanmıştır. Bir çocuğun korunma altına alınıp alınmayacağına mahkemeler karar verirler. Mahkemeler, çocuk hakkında, çocuk ve hukuk konusunda uzman olan kişilere danışarak işlem yürütürler.
Osmanlı Dönemi: 1863 yılında Niş Islahanesi açılmış, Müslüman ve gayrimüslim çocuklar korunmaya muhtaç çocuk kapsamında yetiştirilmiştir. 1903 yılında II. Abdülhamit döneminde bugünkü yetiştirme yurdu güncel hâliyle sevgi evleri kurulmuş oldu. Osmanlının son dönemlerinde adı şefkat yurdu anlamına gelen Darüşşafaka, bir derneğin himayesinde kurulan ilk özel okul olarak bugün bile varlığını devam ettirmektedir. Bunların yanında yetimlerin korunması ve gözetlenmesi için Eytam Keseleri mevcuttur. 1851 yılında Emval-i Eytam Nezareti kurulmuştur. Bu teşkilat Tanzimat Dönemi'nde çocukların mallarını ve diğer haklarını korumak amacıyla oluşturulan ilk kurumdur.
Kurtuluş Savaşı Dönemi: Bu yıllarda ilk olarak Kâzım Karabekir Paşa'nın uygulamaları görülmektedir. Ankara'da 30 Haziran 1921 tarihinde korunmaya muhtaç çocuk kapsamında Himaye-i Etfal Cemiyeti kurulmuştur.
Cumhuriyet Dönemi: Cumhuriyet döneminde birçok kurum kurulmuştur. Bu kurumlardan biri de Çocuk Esirgeme Kurumu'dur. 2011 yılında yapılan düzenlemeyle çocukların ev ortamında yaşayabilmeleri amacıyla Çocuk Evleri ve Sevgi Evleri kurulmuştur.
Çocuk Evleri: Çocuk evi hizmeti, korunma altında bulunan çocukların daha küçük birimlerde bakımının sağlanması amacıyla her ilin sosyal, kültürel ve fiziksel yapısı, çocuk yetiştirmeye uygun bölgelerinde, tercihen il merkezinde, okullara ve hastanelere yakın apartman dairesi veya müstakil dairelerde verilen yatılı sosyal hizmet modelidir.
Sevgi Evleri: Devlet 0-12 yaş arası çocukların sevgi evlerinde bakımını ve korumasını sağlamaktadır. Sevgi evleri, toplu bakım hizmeti verilen kuruluş binalarından farklı olarak, aile ortamına benzer yapı ve ilişki sisteminde, ev tipi binalardan oluşan, her binada 10-12 çocuğun bakımlarının sağlanabileceği çocuk yuvaları ile yetiştirme yurtlarını ifade etmektedir. Sevgi evleri bir hizmet modeli değişikliği olmayıp kuruluşların fiziksel mekân olarak değişikliğidir.