Özel Gereksinimli Çocuklara Sahip Ailelerin Eğitimi
Özel Eğitim ve Özel Gereksinimli Çocuklar
Özel Eğitim
Millî Eğitim Bakanlığı’nın "Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği”nde “özel eğitim; bireysel ve gelişim özellikleri ile eğitim yeterlilikleri açısından akranlarından anlamlı düzeyde farklılık gösteren bireylerin eğitim ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamak üzere geliştirilmiş eğitim programları ve özel olarak yetiştirilmiş personel ile uygun ortamlarda sürdürülen eğitim” olarak tanımlanmaktadır.
Özel Gereksinimli Çocuklar
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’nde özel gereksinimli çocuklar “özel eğitim ihtiyacı olan birey” olarak ele alınmakta ve “bireysel ve gelişim özellikleri ile eğitim yeterlilikleri açısından akranlarından anlamlı düzeyde farklılık gösteren birey” şeklinde tanımlanmaktadır.
Özel gereksinimi olan çocuklar çeşitli şekillerde sınıflandırılmaktadır. Tüm sınıflandırmaları göz önünde bulundurularak özel gereksinimi olan çocuklar aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir: Konuşma ve dil bozukluğu olan çocuklar, işitme engelli olan çocuklar, zihinsel engelli olan çocuklar, ortopedik engelli olan çocuklar, görme engelli olan çocuklar, öğrenme güçlüğü gösteren çocuklar, uyum güçlüğü gösteren çocuklar, üstün zekalı ve üstün yetenekli olan çocuklar.
Aile
Aile, biyolojik veya psikolojik bağları olan ve aralarında tarihsel, duygusal ve ekonomik bir birliktelik olan ve kendilerini aynı evin üyeleri olarak hisseden bireylerin oluşturduğu birliktir.
Ailenin İşlevleri
Ailede özel gereksinimli bir bireyin olması ailenin işlevselliğini olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Anne baba bunun sebebi olarak birbirlerini suçlayabilmekte ve bu da ev ortamını olumsuz etkileyebilir. Özel gereksinimli bir çocuğun varlığı, bakımı, çocuğun sağlık ve eğitim gereksinimleri, ailenin sürekli yardımına gereksinim duyması, aile içi ve akraba ve komşulardan yeterli sosyal desteğin alınamaması, toplumun özel gereksinimli bireye sahip ailelere yönelik olumsuz tutumları ve davranışları vb. birçok sebep ailenin ekonomik, sosyal ve psikolojik yönden yıpranmasına yol açmakta ve ailenin işlevselliğini olumsuz yönde etkilemektedir.
Özel Gereksinimli Çocuğa Sahip Ailelerin Gösterdikleri Tepkiler
Özel gereksinimli bir çocuğa sahip olduklarını öğrendikleri zaman, ebeveynlerin psikolojisinde bazı değişiklikler meydana gelmektedir. Bu durumda aileler bazı tepkiler gösterirler. Ailelerin bu tepkilerini genel olarak dört modelle açıklanmaktadır. Bu modeller: Sürekli Üzüntü Modeli, Çaresizlik, Güçsüzlük ve Anlamsızlık Modeli, Bireysel Yapılanma Modeli, Aşama Modelidir. Aşama modeli, çocuğun yetersizliği karşısında ailelerin çeşitli aşamalardan geçerek kabul ve uyum aşamasına geldiklerini varsayan bir modeldir.
Aşama modeline göre, özel gereksinimli çocuğu olduğunu öğrendiğinde ebeveynler, karışık duygular yaşarlar, davranışları, düşünceleri karmaşıktır ve aileler, aşama aşama; şok, kafa karışıklığı, duygusal karmaşa, şaşkınlık, yas, yoğun üzüntü, hayal kırıklığı, kaygı, red, suçluluk ve savunma mekanizmalarının yoğun yaşandığı bir süreç içine girerler. Bu durumu uyum ve duruma alışma süreci takip eder. Daha sonra aileler bilgi ve becerilerini geliştirme, bir takım planlar yapmaya ve geleceği düşünmeye başlarlar.
Ailelerle İş Birliğinin Önemi
Etkili bir okul-aile iş birliği, çocuğun akademik başarısının artmasında, aile-çocuk ve öğretmen-çocuk ilişkisini güçlenmesinde, çocuğun bir bütün olarak olumlu gelişim göstermesinde önemlidir.
Özel Eğitimde Aile Katılımı
Aile katılımı, anne babaların çocukların gelişim ve eğitimlerine katkıda bulunmaları için organize edilmiş etkinlikler bütünüdür.
Özel gereksinimli çocukların eğitimi konusunda alınacak kararlarda ailelerin önemli rolleri bulunmaktadır. Aileler özel eğitim hizmetlerinin sürecine ilişkin aşağıdaki hususlarda katılım sağlayabilirler: Belirleme / Aday Gösterme, Ölçümleme, Program Hazırlığı, Öğretme ve Değerlendirme.
Dokümanlar arşivlenmiş kayıt veya belgeler, kitap, makale, kanun ve yönetmelik olabilir. Araştırmalarda dokümanlar, probleme açıklık getirmek, araştırmanın çerçevesini belirlemek ve çözüme yönelik veri olarak kullanılmaktadır.
Aile Katılımının Önündeki Engeller
Ebeveyn katılımının önündeki önemli bir engelin zaman yetersizliği olduğu, ikinci bir engelin okula erişim sağlamanın zor olduğu, üçüncü bir engelin ailelerin finansal kaynak eksikliğinin olması ve son olarak ebeveynlerin okul politikalarına ve bilgilendirilme konularında farkındalık düzeylerinin yetersiz olması sayılmaktadır.
Aile katılımı engelleri kategorize edildiğinde aileden, öğretmenlerden, yasalardan ve okuldan kaynaklanan engeller olduğunu görülmektedir.
Özel Eğitimde Aile Eğitimi
Aile eğitimi, aile bireylerini bilgilendirmek ve çeşitli becerileri öğretmeye dayalı uygulamalardan oluşmaktadır. Aile eğitim programları uzmanlar eliyle hazırlanan ve uygulanan bilimsel temellere dayalı, sistematize edilmiş aile bireylerine yönelik eğitim etkinlikleri olarak ifade edilmektedir.
Aile Eğitimi Programları
Özel eğitim alanında aile eğitimi, farklı türde destek hizmetleri ve müdahale programlarını içermektedir. Bu uygulamalar; anne-babalara yönelik olması, ailelerin gereksinimlerini belirleme, ailelere günlük bakım hizmetleri verme, ailelere danışmanlık ve terapi hizmetleri sunma, aile bireylerine bilgi ve beceri kazandırma, özel gereksinimli çocukların davranışlarını değiştirmeye dönük becerilerin öğretimi, anne-babaları özel eğitim alanındaki yasal düzenlemeler konusunda bilinçlendirmeye dönük eğitimleri şeklinde pek çok destek hizmetleri ve müdahale programları bulunmaktadır.
Alan yazın incelendiğinde özel gereksinimli çocukların aileleri için genelde aile eğitim programlarının; kurum/okul merkezli aile eğitim programları, gruba dayalı aile eğitim programları, eve merkezli aile eğitim programları ve uzaktan eğitime dayalı aile eğitim programları olarak sınıflandırılmaktadır.