Afet Psikolojisi ve İnsan Kaynaklarına Yönelik Psiko-Sosyal Hizmetler

Afetlerden sonra Türkiye’de ve yurt dışında afet bölgelerinde yapılan çalışmalar özellikle afet sonrası gelişen ruhsal sorunların yaygınlığına dikkat çekmektedir. Afetlerin en önemli özelliklerinden biri aynı anda çok sayıda insanı etkileyerek yüzlerce insanın ölümüne yüzlerce insanın da kayıplarıyla baş etmesi için çareler aramasına yol açmasıdır.

Afet sonrasında en çok gelişen ruhsal bozukluklar; travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) olup bunu sırasıyla akut stres bozukluğu, anksiyete, depresyon, uyku bozukluğu ve travmatik yas izlemektedir. En sık görülen ruhsal sorunlar;

Travma sonrası stres bozukluğu; örseleyici durumlarda gecikmiş ve uzamış olarak ortaya çıkan bir belirtiler kümesidir. Travma sonrası stres bozukluğunda, kişi aşırı anksiyete ve korku içindedir. Normalde aldırış edilmeyecek uyaranlara karşı aşırı duyarlıdır ve irkilme tepkisi verir. Kişi olayları anlatmak istemeyebilir ve suskun kalabilir. İlişkilerde duygu azalması ve ilgisizlik ortaya çıkabilir. En tipik belirti olayın sık sık anımsanması ve her anımsamada yeni baştan yaşanıyor gibi algılanmasıdır (geri dönüşler, flashback). Olayla ilgili görüntüler, düşünceler, algılar yineleyici niteliktedir. Olayın yineleyici biçimde yaşanması düşlerde de olur. Travma sonrası stres bozukluğu tedavisinde ilaç uygulaması ve psikoterapinin birlikte uygulanması önerilmektedir. Belirtilerin çok şiddetli olmadığı durumlarda öncelikle ilaç kullanmaksızın terapilerin özellikle de bilişsel davranışçı terapilerin yararlı olabileceği bildirilmiştir .

Akut stres bozukluğu; örseleyici bir yaşam olayından sonra ortaya çıkan geçici bir bozukluktur. Olaydan sonra 24-48 saat içerisinde gelişir, 3-4 haftaya kadar sürebilir. Çoğu hastada ağır bunaltı ve panik durum, duygusal tepkilerde donukluk, duygu yitimi, kendine (depersonalizasyon) veya çevreye (derealizasyon) yabancılaşma, kısmi veya tam hafıza kaybı, ajitasyon veya donakalım görülebilir. Bozukluk 3-4 haftadan uzun sürerse travma sonrası stres bozukluğu gelişebilir.

Psikososyal destek hizmetleri sürecinde yürütülen çalışmalar için kılavuz ilkeler: İhtiyaç ve kaynak değerlendirmesi, psikolojik ilk yardım, toplumu harekete geçirme, sevk etme ve yönlendirme, çalışana destek, sürdürülebilir uzun dönem çalışmaların/projelerin planlaması, bilgi merkezi oluşturma ve eğitim çalışmalarında göz önünde bulundurmalıdır.

Afetlerde psikososyal hizmetler programını oluşturan farklı müdahaleler vardır. Bunlardan bazıları, bireysel bilgilendirme ve paylaşım (debriefing), psikolojik ilk yardım, krize müdahale, bilişsel-davranışçı terapiler ve sosyal iyileştirme çalışmalarıdır

Psikolojik Bilgilendirme ve Paylaşım (DEBRIEFING): Afet sırasında ya da sonrasında afete maruz kalanların veya yardım çalışanlarının yaşadıklarını, izlenimlerini ve tepkilerini diğerlerine anlatma ihtiyacını karşılamak için yapılan yapılandırılmış grup toplantıları afetlerde psikolojik iç dökme (debriefing) olarak adlandırabilir.

Psikolojik ilk yardım, kişilerin duygularını ve yaşadıklarını ifade etmelerine olanak sunarak rahatlamalarını sağlama ve acil durumlara yönelik psikolojik bilgilerin etkilenen kişilere iletilerek kişilerin yaşadıklarını ve hissettiklerini anlamlandırmalarına yardımcı olmayı hedefleyen bir yöntemdir.

Krize müdahale; kriz, zorlayıcı yaşam olaylarını izleyen bir dönem, bir "dönüm noktası" olarak tanımlanır. Kriz, patolojik bir durum değildir. Ancak yeterince ve uygun bir biçimde ele alınmazsa patolojik durumlara özellikle psikolojik sorunlara neden olur.

Bilişsel davranışçı terapide (BDT) amaç; eskiden yerleşmiş algılama ve değerlendirme kalıplarının değiştirilmesi, farklı bakış açılarının kişinin kendisine, dünyaya ve geleceğe daha esnek bakmasının sağlanmasıdır.

Sosyal iyileştirme çalışmalarının etkilenenlere, grup desteği, güven ilişkilerinin geliştirilmesi, rahatlama ve gevşeme konularında destek olduğu belirtmektedir. Toplum temelli yaklaşımlarla hareket eden afetlerde psikososyal hizmet programlarında sosyal iyileştirme çalışmaları; toplum merkezi, halkevi vb. isimli yerlerde uzun süreli ve yapılandırılmış müfredatlar çerçevesinde yürütülebilmektedir.